İnternet, yalnızca bir teknoloji ya da iletişim aracı değildir; eğitim, sağlık, ekonomi, kamu hizmetleri ve toplumsal katılımın vazgeçilmez temeli, çağdaş yaşamın ayrılmaz parçasıdır. Ne yazık ki bu özgürleştirici ve dönüştürücü gücün ülkemizde baskı, sansür ve yetersiz altyapı engelleriyle karşı karşıya olduğu bir dönemi daha yaşıyoruz.

Son bir yılda yaşanan gelişmeler, dijital haklarımızın korunması ve İnternet’in potansiyelinin tam olarak kullanılabilmesi için ivedi adımlar atılması gerektiğini bir kez daha gözler önüne seriyor.

Sansür ve Erişim Engelleri (2025-2026)

Geride bıraktığımız 2025-2026 dönemi, Türkiye’de dijital ifade özgürlüğü açısından karanlık bir yıl olarak kayda geçmiştir. Kullanıcılar, İnternet’in sunduğu bilgiye erişim ve ifade özgürlüğü haklarını kullanırken sürekli engellemelerle karşılaşmıştır. Bu engellemeler, hem yasal düzenlemeler hem de yasal dayanağı olmayan uygulamalar aracılığıyla sistematik bir hal almıştır.

2025 yılı boyunca Türkiye’deki İnternet kullanıcıları, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) tarafından uygulanan bant daraltma yöntemleri nedeniyle toplam 63 saat boyunca sosyal medya platformlarına erişememiş; sosyal medya âdeta “fiilen” kapatılmıştır. Bu kısıtlamalar, genellikle toplumsal infial yaratan olayların veya siyasi gelişmelerin ardından devreye sokularak kamuoyunun gerçek zamanlı bilgiye ulaşması engellenmiş, halkın haber alma hakkı ve iletişim özgürlüğü askıya alınmıştır. Dijital alan üzerindeki kontrolün ne denli ileri gidebildiğini gösteren bu uygulamalar nedeniyle yurttaşlar olup biteni öğrenmekten alıkonulmuş; bu durum, VPN kullanımında rekor artışlara ve yurttaşların sansürü aşma çabalarına yol açmıştır.

Bu dönemdeki en somut ve dikkat çekici örneklerden biri 19 Mart 2025’te İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne yönelik operasyon ve Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun gözaltına alınmasıyla eşzamanlı olarak yaşanan bant daraltma uygulamasıdır. NetBlocks tarafından da doğrulanan bu kesintiler, X (eski adıyla Twitter), YouTube, Instagram ve TikTok gibi popüler sosyal medya platformlarını 42 saat boyunca etkilemiştir. Ayrıca, Temmuz 2024’te Kayseri’deki mülteci karşıtı protestolar sırasında İnternet erişiminin bir hafta boyunca bant daraltma yöntemiyle kısıtlandığı da belleklerimizde iz bırakmıştır. Bu olaylar, siyasi ve toplumsal gelişmelerin İnternet erişimine doğrudan müdahale aracı olarak kullanıldığının en açık göstergesidir.

FreeWebTurkey’nin 2025 İnternet Sansürü Raporu’na göre, yılın ilk yedi ayında toplam 1.306 içerik ve 3.330 URL erişime engellenmiştir. Bu engellemelerin en yaygın gerekçesi, %38’lik oranla 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun’un 8/A maddesi uyarınca “milli güvenlik ve kamu düzeninin korunması” olmuştur. Raporda, Anayasa Mahkemesi’nin 2023 yılında iptal ettiği 5651 sayılı kanunun 9. maddesi (kişilik hakları ihlali) yerine, bu muğlak ve geniş yorumlanmaya açık 8/A maddesinin ikame edildiği gözlemlenmiştir. Bu durum, yargı kararlarının etrafından dolanılarak sansür mekanizmasının hukuksal kılıf değiştirdiğini ortaya koymaktadır.

Ayrıca, 2024 yılında erişime engellenen Discord ve Wattpad gibi genç kullanıcılar arasında popüler olan platformlar, 2025 yılı boyunca da kapalı kalmıştır. Bu tür platform bazlı yasaklar, özellikle genç kuşaklarda devlete karşı derin bir yabancılaşma ve “dijital klostrofobi” duygusu yaratmıştır.

İfade Özgürlüğü Derneği raporlarına göre küresel sosyal medya platformları, kullanıcı haklarını savunmak yerine yargısal ve çoğu zaman otoriter nitelik taşıyan idari taleplere uyum sağlama refleksi göstermektedir. Bu durum giderek bir “dijital itaat rejimi”ne dönüşürken, yayımlanan şeffaflık raporları da yalnızca bir “şeffaflık yanılsaması” üretmektedir.

Yasal düzenlemeler cephesinde ise Mart 2025’te kabul edilen 7545 sayılı Siber Güvenlik Yasası, çevrimiçi ifade özgürlüğünü ve mahremiyeti kısıtlama araçlarının en yenisi olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu yasa, yetkililere mahkeme kararıyla Türkiye’de barındırılan her türlü veriye geniş erişim hakkı tanımakta ve çevrimiçi veri sızıntıları hakkında “yanlış bilgi” yaymanın beş yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılmasını öngörmektedir. Bu düzenleme, kullanıcılar üzerinde ciddi bir otosansür baskısı yaratmaktadır.

Akın Gürlek, 3 Nisan 2026’da sosyal medya hesaplarına ilişkin yeni bir düzenleme üzerinde çalıştıklarını, bu düzenlemenin yürürlüğe girmesiyle birlikte üç aylık geçiş sürecinin ardından sosyal ağların yalnızca kimlik doğrulaması ve eşleştirmesiyle kullanılabileceğini, anonim hesapların kapatılacağını belirtirken platformların bu koşulları kabul ettiğini, bu konuda anlaşmaya vardıklarını açıklamıştır. Bir süredir çeşitli odaklarca kamuoyunda sıkça gündeme taşınan bu uygulama, yine kullanıcılar için yeni bir gözetim ve sansür mekanizması olacaktır.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) de 2024 sonu ve 2025 başındaki kararlarında Türkiye’deki dijital ifade özgürlüğü ihlallerine dikkat çekmiştir. Örneğin “Binali Erdoğan v. Türkiye” başlıklı davada AİHM, sosyal medya paylaşımları nedeniyle verilen hapis cezalarının ve kamu görevinden çıkarmaların ifade özgürlüğü ihlali olduğunu teyit etmiştir. AİHM’nin geçmiş kararlarında da belirttiği üzere, İnternet içeriğine erişimin engellenmesi ve sosyal medya platformlarına yönelik geniş kapsamlı yasaklar, bilgiye erişim hakkını ihlal etmekte ve orantısız müdahale oluşturmaktadır. Bu kararlar, Türkiye’nin İnternet sansürü ve gazetecilere yönelik yargısal taciz konusunda sistematik bir ihlalci olduğunu uluslararası düzeyde tescillemektedir.

İnternet’in kişilerin iletişiminden toplumsal gelişime katılımına, suç ve suça teşvik konusu paylaşımlar hariç olmak üzere, özgürlüklerin ve katılımcı demokrasinin genişletilmesine kadar pek çok olumlu kullanımı, sansür ve baskıcı yöntemlerle engellenmektedir. Temsili demokrasinin sınırlarının kaldırılması ana hedef olmalıyken mevcut yetersiz demokrasi anlayışına bile tahammül edilememesini anlamak mümkün değildir.

Altyapı ve Ekonomik Engeller

İnternet erişimi, çağımızda en temel insan hakkı olarak kabul edilmesine karşın Türkiye’de altyapı yetersizlikleri ve ekonomik kısıtlar, bu hakkın tam olarak kullanılması önünde ciddi engeller oluşturmaktadır.

Türkiye’de İnternet artık yalnızca kısıtlı değil, aynı zamanda bilinçli biçimde ihmal edilmiş bir altyapının kurbanıdır. Yetersiz yatırımlar, düşük hızlar ve çok yüksek fiyatlar milyonlarca insanı nitelikli İnternet erişiminden yoksun bırakmaktadır. Tüm bunlar, sayısal uçurumu derinleştiren, dijital eşitsizliği artıran yapısal bir soruna işaret etmektedir.

TMMOB Bilgisayar Mühendisleri Odası’nın (BMO) Şubat 2025’teki açıklamasına göre, Türkiye’nin İnternet hızı dünya ortalamasının çok altında seyretmektedir. Mobil İnternet hızı 49,76 Mbps iken, sabit İnternet hızı sadece 48 Mbps olarak ölçülmüştür. Bu verilerle Türkiye, sabit İnternet hızında dünya sıralamasında 102. sırada yer alarak dünya ortalamasının %50 altında kalmaktadır. Bu durum, gerekli altyapı yatırımlarının zamanında yapılmamasının doğrudan bir sonucudur ve Türk Telekom üzerindeki denetim eksikliğiyle ilişkilendirilmektedir.

Fiber optik altyapı, İnternet erişiminin temelini oluşturmaktadır. Türkiye’de fiber altyapı uzunluğu BTK 2024 Faaliyet Raporuna göre 605 bin km’ye ulaşmış olsa da benzer nüfuslu ve coğrafi büyüklüğe sahip Fransa’daki 11 milyon km’lik fiber altyapıyla karşılaştırıldığında bu uzunluğun ne denli yetersiz olduğu açıkça görülmektedir. Bizler, kentsel dönüşüm projeleriyle bütünleşik olarak “her eve fiber optik kablo çekme” zorunluluğu getiren yasal düzenlemelerin gereğince uygulanması ve denetlenmesini; özellikle kırsal bölgelerde geniş bant İnternet projelerinin, afetlere direnci de göz önünde bulundurarak ivedilikle başlatılmasını istiyoruz.

Yönetimi ve hisseleri tümüyle kamuya ait olan Varlık Fonu’na devredilen Türk Telekom’un 2025 yılının üçüncü çeyreğinde elde ettiği 59 milyar liralık gelirin yaklaşık yüzde 45’inin brüt kâr olduğu göz önüne alındığında, altyapı yatırımlarının eksikliğinin maddi sorunlara bağlı olmadığı görülmektedir.

Altyapı sorunlarının yanı sıra iletişim hizmetlerine erişimin ekonomik yükü de yurttaşlar üzerinde giderek artmaktadır. GSM ve İnternet faturalarında %50 ile %100 arasında çok yüksek artışlar yaşanmış, bu durum ekonomik zorluklar içindeki geniş toplum kesimleri için ek bir yük oluşturmuştur. Ayrıca, 1999 Marmara Depremi sonrası yürürlüğe konan ve kalıcı hale gelen Özel İletişim Vergisi, 2025 yılında hat başına aylık 47,91 TL olarak yansıtılmaya başlanmıştır. İnternet hizmetlerinde, kanunen temel gereksinim olarak belirtilmesine karşın %20 oranında uygulanan Katma Değer Vergisi ve %10’a çıkarılan Özel İletişim Vergisi ile birlikte İnternet faturalarının yaklaşık dörtte birini vergiler oluşturmaktadır.

Haberleşme özgürlüğü anayasal bir hak olmasına rağmen bu hakkın kullanımı üzerinden alınan yüksek vergiler, mağduriyet yaratmakta ve İnternet erişimini lüks haline getirmektedir.

Dijital Aktivizm ve Umut

Tüm bu baskı ve engellemelere karşın İnternet’in toplumsal örgütlenme ve hak arama mücadelesindeki gücü, geride bıraktığımız yılda da kendini göstermiştir. Dijital platformlar, yurttaşların seslerini duyurduğu, haksızlıklara karşı birleştiği ve hatta ekonomik sonuçlar doğuran eylemler organize ettiği bir ortam olmaya devam etmiştir.

Bu dönemin en çarpıcı örneklerinden biri, 2 Nisan 2025’te sosyal medya üzerinden organize edilen ekonomik boykottur. Hayat pahalılığı ve enflasyon karşısında ezilen kitleler, dijital platformlar aracılığıyla genel bir tüketim grevi gerçekleştirmiştir. Toplum Çalışmaları Enstitüsü verilerine göre bu boykot Türkiye genelinde tüketim talebinde %26’lık bir düşüşe neden olarak dijital örgütlenmenin ekonomik sisteme doğrudan, ölçülebilir ve sarsıcı bir darbe vurabileceğini kanıtlamıştır. Bu eylem, İnternet’in bir “deşarj alanı” değil, somut sonuçlar üretebilen güçlü bir aktivizm platformu olduğunu göstermiştir.

Sonuç ve Çağrı

Türkiye’de İnternet’in 34. yılına girerken, değerli hocamız Mustafa Akgül’ün “İnternet Yaşamdır!” vizyonunu bir kez daha sahipleniyor ve İnternet’in sadece bir teknoloji değil, bireysel özgürlüklerin, toplumsal gelişimin ve demokratik katılımın vazgeçilmez ortamı olduğunu vurguluyoruz. Ancak yalnızca son bir yılda yaşananlar bile bu yaşam alanının baskı, sansür ve yetersiz altyapı tehdidi altında olduğunu göstermektedir. AİHM kararları, bu tehdidin uluslararası düzeyde de tescillendiğini ortaya koymaktadır.

Bizler, tüm kamuoyunu ve karar alıcıları, uluslararası düzenlemelerde yer alan ilkelere bağlı kalmaya çağırıyoruz. Bu ilkeler ışığında:

• Sansürsüz ve Erişilebilir İnternet: 5651 sayılı kanunun ifade özgürlüğünü kısıtlayan maddelerinin ve Mart 2025’te yürürlüğe giren 7545 sayılı Siber Güvenlik Yasası’nın dijital hakları ihlal eden hükümlerinin kaldırılmasını, keyfi erişim engellemelerine ve bant daraltma uygulamalarına son verilmesini istiyoruz. AİHM’nin sosyal medya paylaşımları nedeniyle verilen cezaları “ifade özgürlüğü ihlali” sayan kararlarının ulusal yargı tarafından da esas alınması gerektiğini vurguluyoruz.

• Hızlı ve Kaliteli Altyapı: Türkiye’nin İnternet hızında dünya standartlarını yakalaması için acil altyapı yatırımlarının ivedilikle yapılmasını, her eve fiber İnternet erişiminin sağlanmasını ve kırsal bölgelerdeki sayısal uçurumun kapatılmasını istiyoruz.

• Ekonomik ve Adil Erişim: İletişim hizmetlerindeki zamların durdurulmasını, “Özel İletişim Vergisi” veya benzeri adlarla uygulanan ek yüklerin kaldırılmasını, İnternet erişimin herkes için kolaylıkla karşılanabilir düzeyde ve ucuz olmasını istiyoruz.

• Şeffaflık ve Hesap Verebilirlik: Sosyal medya platformlarının içerik kaldırma ve erişim engelleme kararlarında tam şeffaflık sağlamasını, kamu otoriteleri ile platformlar arasındaki ilişkilerin denetlenebilir olması gerektiğini savunuyoruz.

• Dijital Hakların Korunması: Dijital gözetim uygulamalarına son verilmesini, Kişisel Verilerin Korunması Kanununun etkin biçimde uygulanmasını ve yapay zekâ gibi yeni teknolojilerin algoritmik önyargılardan arındırılarak insan haklarına saygılı, insan onurunu temel alan şekilde geliştirilmesini istiyoruz.

İnternet’e erişimin temel bir hak olduğunu, sansürün (erişim engeli, sözcük yasakları, merkezi filtreleme) hak ihlali olduğunu ve ağ tarafsızlığının korunması gerektiğini bir kez daha vurguluyoruz.

Toplumun dijital haklar mücadelesindeki kararlı tutumunu sürdürdüğünü, İnternet’in demokratikleşme yolundaki katkısının vazgeçilemez olduğunu ve doğru stratejilerle önemli değişimler yaratabileceğini vurguluyoruz.

İnternet, lüks değil, yaşamsal önemde bir haktır. Bu hakkın korunması ve geliştirilmesi, demokratik toplumun ve bilgi çağının gereğidir. Sansürsüz, hızlı, ucuz ve özgür bir İnternet için mücadelemizi kararlılıkla sürdüreceğimizi kamuoyuna saygıyla duyururuz.

İnternet Yaşamdır!

Dernekler:
Alternatif Bilişim Derneği
İnternet Derneği (ISOC-TR)
İnternet Teknolojileri Derneği (İNETD)
Linux Kullanıcıları Derneği (LKD)
Özgür Yazılım Derneği (ÖYD)
Pardus Kullanıcıları Derneği (PKD)

Meslek Odaları:
TMMOB Bilgisayar Mühendisleri Odası (BMO)
TMMOB Elektrik Mühendisleri Odası (EMO)

Özgür Yazılım Derneği’nin 5. Olağan Genel Kurul toplantısı, 31 Mart 2026 Salı günü saat 20:00’da Hasanpaşa Mah. Kurbağalıdere Cad. No: 61/4 Kadıköy/İstanbul adresinde yer alan dernek merkezinde; bu toplantıda çoğunluk sağlanamadığı takdirde ikinci toplantı çoğunluk aranmaksızın 25 Nisan 2026 Cumartesi günü saat 15:30’da Caferağa Mah. Nailbey Sok. No:29/A Kadıköy/İstanbul adresinde yer alan Barış Manço Kültür Merkezi’nde, ÖzgürKon 2026 kapsamında aşağıda yer alan gündem ile halka açık olarak yapılacaktır.

Derneğimizin toplulukla kaynaşması, genel kurulun daha demokratik ve erişilebilir olması adına aldığımız bu kararı önümüzdeki ÖzgürKon’larda da uygulayabilmeyi temenni ediyoruz. Topluluğun parçası olan herkesi, genel kurul tarihine kadar Özgür Yazılım Derneği’ne üyelik başvurusu yaparak derneğimizin geleceğinde pay ve söz sahibi olmaya davet ediyoruz.

Bilgilerinize sunarız.

Özgür Yazılım Derneği Yönetim Kurulu

Gündem:

1. Açılış ve yoklama
2. Divan seçimi
3. Yönetim kurulu faaliyet raporunun okunması ve yönetim kurulunun ibrası
4. Organ seçimleri (Yönetim kurulu ve denetim kurulu)
5. Üyelik aidat bedellerinin belirlenmesi
6. İktisadi işletme kurulması için yönetim kuruluna yetki verilmesi
7. Dilek ve temenniler
8. Kapanış

(Ayrıca ÖzgürKon’un ilk günü, matbu üyelik formlarının teslimi için üyelik masası açık olacaktır.)

Son ÖzgürKon’un ardından 5 yıl geçti. Pandemi döneminde çevrimiçi örgütlenen konferansların ilk örneklerinden biri olan ÖzgürKon, maalesef ki çevrimiçi konferansların da enflasyona uğraması sebebiyle son kez 2021 yılında düzenlenmişti. Özgür yazılım topluluğu özelinde daha küçük çapta etkinliklerin, bilişim alanında ise akıl almaz bütçelerle ve fahiş bilet fiyatlarıyla gerçekleştirilen kar odaklı, şirket reklamı sayılacak etkinliklerin hakim olduğu aralıkta; topluluğun temeli ve temas noktası olan düzenli ve büyük etkinliklerin kaybolmasıyla, özellikle özgür yazılım odaklarının birlikteliği ve devamlılığı sekteye uğradı.

Bütün bu gelişmeler, Türkiye’de özgür yazılımın konuşulacağı; geleceğinin, devamlılığının ve politikalarının tartışılacağı bir konferansın yeniden var olmasını yeniden zorunlu kılmıştır. ÖzgürKon, bu konuda geçmişteki hareketlerden devraldığı mirası, bugün yaşatarak geleceğe aktarmak için yeniden yola çıkıyor.

Aradan geçen zaman ve değişen şartlar içerisinde, özellikle de büyük dil modelleri özelinde sıkça “yapay zeka” diye adlandırılan üretken sistemlerin yaygınlaşması özgür yazılım mücadelesini yeni bir aşamaya taşıdı. Tanımlanışının 40. yılında özgür yazılım hareketi, topluluğun faydasını öngören pragmatik idealizmden oportünizme savrulmalar ve kullanıcıların özgürlüğü ile toplumsal faydayı düşünmeyen hareketlere karşı birlik ve dayanışmaya hiç olmadığı kadar ihtiyaç duyuyor. Özgürlüğü yazılımdan, özgür yazılımı diğer özgürlüklerden ayrı görmeyen herkesi dayanışmaya, ÖzgürKon’a katılmaya davet ediyoruz.

Bu kapsamda özgür yazılım başta olmak üzere; özgür bilgi, özgür kültür, özgür sanat, İnternet özgürlüğü, ifade özgürlüğü, basın özgürlüğü gibi özgürlük mücadelesinin tüm alanlarından konuşmalar, seminerler, panel, çalıştay ve öneriler ÖzgürKon’da kendine yer bulabilir. Özgürlüğe ilişkin bir fikriniz var ise ÖzgürKon sizindir.

Her bir oturum 50 dakikadır.

Konuşma / Panel (1 oturum):

Konferansın ana konuları kapsamında geniş bir kitle açısından önem arz eden konuşmalar/sunumlardır. Soru-cevap bölümü dahil süresi 1 oturumdur. Canlı yayınlanır.

Kısa konuşma (½ oturum):

Spesifik alt konular dahilinde katılımcıların özel ilgi alanlarında olabilecek kısa konuşmalardır. Soru-cevap bölümü dahil süresi yarım oturumdur. Canlı yayınlanır.

Yıldırım konuşma (1/8 oturum):

Herhangi bir konu hakkında 6 dakikayı aşmayan aydınlatıcı konuşmalardır, canlı yayınlanır. Soru-cevap alınmayacaktır. Bir oturumda sekiz adet yıldırım konuşma yayınlanacaktır. Konferansta en az bir yıldırım konuşma oturumuna yer verilmesi hedeflenmektedir.

Çalıştay / Atölye / Forum / Ders / Buluşma (1 oturum+):

Konferans kapsamında, belirlenen bir konuda pratik uygulama, eğitim, hızlı kurs, etkileşimli/katılımlı atölye gibi şekillerde yapılabilecek uygulamalı oturumlardır. Canlı yayınlanmaz, etkinlik alanında yer alan özel atölye sınıflarında gerçekleştirilir. Katılımcılar için kayıt alınabilir veya ön şartlar konulabilir.

Serbest stil (Unconference):

ÖzgürKon 2026’da fiziksel koşullar gereği serbest stil oturumlara maalesef yer veremeyeceğiz.

Etkinlik komitesi:

• M. Uğur Arıcı
• Alper Atmaca
• Oben Battal
• Yaşar Celep
• Selin Sezi Elevli
• Özcan Oğuz

Program kurulu:

• Adil Güneş Akbaş
• Gökhan Akın (Ağ Yöneticileri Derneği)
• Ayşe Aktağ (Kadın Yazılımcı)
• Şenol Aldıbaş (TÜBİTAK/PARDUS)
• Doğan Can Bakır (HappyHackingSpace)
• Serra Çelik (İNETD)
• Doruk Fişek
• İzlem Gözükeleş
• Gülçin Yıldırım Jelínek
• Orçun Madran (Creative Commons Türkiye)
• Elif Özge Özdamar
• Eser Özvataf
• Başak Tosun (Dijital Bilgi Derneği)
• Orkut Murat Yılmaz
• Necdet Yücel

Yaklaşık 2 saat süren etkinlikte, gündüz saatlerinden beri devam eden yoğun yağış ve olumsuz hava koşullarına rağmen salon tamamen doldu, katılan tüm arkadaşlarımıza çok teşekkür ederiz.

Panelde Prof. Dr. Tuna Tuğcu; 5651, KVKK, CMK, 4982 sayılı yasa gibi bilişim sistemlerini etkileyen düzenlemelerin ışığında, vatandaşların hakları ve bilişim profesyonellerinin sorumluluklarından bahsetti.

Prof. Dr. Yavuz Günalay, Türkiye’de İnternet’in dünden bugüne öyküsünü anlattı ve hayatımıza getirdiği olumlu etkilere ve İnternet’in neden yaşam olduğuna değindi. İnternet’in mesafeleri ve sınırları nasıl ortadan kaldırdığını, Endüstri 4.0 gibi gelişmelerin oluşmasında İnternet’in etkisini anlattı.

Umut Taştan, İnternet’in basın ve gazetecilik konusunda ana akım medyaya alternatif özgür bir alan yaratmasına değinirken, kendisini de içine alan 19 Mart sonrası çığ gibi büyüyen sosyal medya sansür dalgasının mağdurlarını ve etkilerini anlattı.

Üyelerimizden Av. Alper Atmaca, 19 Mart sonrası gündemin arasında geçen ve biz de dahil olmak üzere pek çok demokratik kitle örgütünün gündem dolayısıyla üzerine bir çalışma yapamadığı Siber Güvenlik Kanunu üzerine bir konuşma yaptı. Kanunun hayatımıza getirebileceği etkileri anlattı ve kanunun despot ve antidemokratik yapısını eleştirdi.

Son üç İnternet Haftası’nda gelenek haline getirdiğimiz lokma tatlısını bu yıl ekonomik boykot (ve sebepler) dolayısıyla döktürmeme kararı aldık, ancak yine de tatlısız olmaz diye düşünerek, konuşmaların ardından özgür İnternet’in ruhuna helva kavurduk ve katılımcılara dağıttık.

Normalde forum olarak planladığımız İnternet Haftası etkinliğini, elde olmayan sebeplerden son dakikada panele çevirdik ve toplamda 36 saatte organize ettik. Bu kadar kısa zamanda bizi kırmayıp davetimizi kabul eden tüm konuşmacılarımıza sonsuz teşekkürler. Önümüzdeki etkinlikleri daha makul sürelerde düzenlemek için elimizden geleni yapacağız.

Etkinliğin pankartları ve masa isimliklerini de aynı şekilde kendi imkanlarımızla ürettik; isimlikleri çöpe atılan PET şişeleri filament olarak dönüştürerek üç boyutlu yazıcı ile, pankartları da çoğu işletmenin elinden çıkarttığı nokta vuruşlu yazıcılardan sürekli formlara kendimiz bastık. @hackerspaceist

Etkinliği canlı yayınladık, ancak etkinliğin yaklaşık olarak yirminci dakikasında etkinlik alanında İnternet kesildi. İnternet Haftası’nda gerçekleşen Türkiye’de İnternet’in 32. yılı etkinliğinde yaşanan bu kesintinin ironikliği, yıllardır vermeye çalıştığımız mücadelenin sebebini anlatmaya yeterlidir diye düşünüyoruz. Ancak yine de izleyicilerimizden özür diliyoruz, bir dahaki sefer böyle bir kesinti yaşanmaması için çalışacağız.

Maalesef ki bu panelde hiç kadın+ konuşmacımız olamadı ve Kadınsız Toplantılar’dan biri olmuş oldu. Bunun oluşmaması için bu sefer de çalışmıştık ancak maalesef süre sebebiyle mümkün olamadı, bir sonraki sefer daha çok çalışacağız.

Etkinlik mekanı için yardımlarından dolayı Wikimedia Türkiye’ye de çok teşekkür ederiz.

Etkinliğin kaydı birkaç gün içerisinde FramaTube ve YouTube’a yüklenecek, takipte kalın!

İNTERNET YAŞAMDIR!

Özgür yazılımların kullanım ömürleri şirketlerin keyfi tercihleriyle sonlandırılamaz, toplum o yazılıma ihtiyaç duyduğu sürece kullanılabilirler.

Özgür yazılımlar en basit tanımıyla; kullanma, araştırma, paylaşma ve geliştirme özgürlüklerinin sağlandığı yazılımlardır. Sıfır numaralı özgürlük yani kullanma özgürlüğü, yazılımı istediğiniz amaç için kullanabilmeniz anlamına gelir. Özgür olmayan (mülk) yazılımlar ise okunamamak üzere yazılan ve kullanıcıya bir seçimmiş gibi sunulsalarda adeta birer yasal dayatma olan kullanıcı sözleşmeleri(EULA) aracılığıyla, kullanım amacımızı kısıtlayabilirler. Bu bir anlamda “Bardağınızı yalnızca bardak olarak kullanabilirsiniz ancak onunla ceviz kıramazsınız. Bu iş için bir ceviz kıracağı satın almanız gerekir.” demek gibidir. Bir numaralı özgürlükse kullanılan yazılımın kaynak kodunu araştırma özgürlüğüdür. Bu özgürlük üç numaralı özgürlük (geliştirme özgürlüğü) için bir önkoşuldur. Kaynak kodunu görebildiğimiz yazılımı geliştirebilir böylece yazılımı iyileştirerek kullanım ömrünü uzatabilir veya onu kullanarak farklı yazılımlar inşa edebiliriz. İki durumda da yazılımın üretilmesine harcanan kaynaklardan mülk bir yazılıma kıyasla daha uzun kullanım ömrü elde etmiş oluruz. Bir şirketin geliştirdiği ve özgür yazılım prensiplerini sağlamayan mülk bir yazılım, şirket yazılımdan artık kar edemediği ve desteğini çektiği noktada bir çöp olmaya mahkumdur. Zira yazılım araştırma ve geliştirme özgürlüklerini sağlamadığından bir başkası tarafından sürdürülemez. Oysa özgür bir yazılım, şirket desteğini çekse dahi tüm kaynak kod ve bilgi herkesçe erişilebilir halde olduğundan topluluk tarafından geliştirilebilir. Böylece kullanım ömrünü en uzun şekilde değerlendirir. Dolayısıyla mülk bir yazılım, kullanım ömrü şirketin inisiyatifinde olan tek kullanımlık bir plastik bardakken bir özgür yazılım tekrar tekrar kullanılabilecek çelik bir kupadır. Bardak olarak uzun yıllarca kullanılabilir ve/veya geliştirilerek başka bir işlevle de topluma hizmet etmeyi sürdürebilir.

Özgür yazılımların algoritmaları enerji tasarruflu hale getirilebilir, mülk yazılımlarda bu konu şirketin insafına kalmıştır.

Araştırma ve geliştirme özgürlüklerinin bize sağladığı bir diğer avantaj ise bunun yazılımı iyileştirmemize olanak sağlamasıdır. Bir yazılımda kullanılan algoritma enerji harcamasını etkiler. Koda erişimimiz olmayan kapalı kutu mülk yazılımlar söz konusuysa, geliştiren şirketin en ekolojik kararı aldığına güvenmekten başka çaremiz yoktur. Çoğumuzun da tahmin edeceği gibi neredeyse her zaman gerçek bunun tam aksidir. Tıpkı düşük kaliteli, kısa ömürlü kıyafetler üreten hızlı moda zincirleri gibi; rekabetçi bir sektörde olan yazılım geliştirme şirketleri de kar etmeyi ekolojik zararı azaltmanın önüne koyar. Hatta bazı durumlarda siz farklı amaçlı bir yazılımın kullandığınızı sanarken içine gizli bir Bitcoin madenciliği yazılımı eklemekten ve bunu kullanıcı sözleşmesiyle utanmazca yasallaştırmaktan da imtina etmezler.[1] Öte yandan özgür bir yazılımda şeffaflık sağlanmış olduğundan topluluğun verimsiz bir algoritmayı tespit edebilme ve iyileştirme şansı her zaman mevcuttur.

Özgür yazılımların uzun ömürlülüğü eski donanımların desteklenmesini ve kullanılabilmesini mümkün kılar.

Donanım alanında ise her fırsatta yeni ürünler çıkarıp bizi onlara ihtiyacımız olduğuna inandıran, eski cihazlarını kasti olarak yavaşlatan[2] veya yazılım desteğini kesen[3] bir avuç şirketin esareti altındayız. Özgür yazılım, eski yazılımların geliştirilmesine devam etmeye imkan sağladığından dolayı cihazların kullanım ömrünü uzatır.[4] Böylece eskiyen cihazlarınız artık şirket yazılım desteği vermediği durumda bir çöp olmaz, kullanılabilmeye devam eder. Sonuç olarak bu da yeni cihaz ihtiyacını ve tüketimini engeller. Pil veya çip gibi bilgisayar donanımlarının üretiminin yarattığı ekolojik kıyım, insanlık dışı koşullarda zorla çalıştırılan çocuk işçiler ve ömrünü tamamlamadan çöp olan donanımlarla büyüyen elektronik çöplüğü göz önüne alındığında, özgür yazılımın sağladığı ekolojik fayda yadsınamaz.

Tamir hakkı, pil üretimi, yeni donanım üretme zorunluluğu

Bu pil ve çip üretme ve tüketme çılgınlığının eski cihazların yazılım sürümlerinin desteklenmemesinin yanında bir boyutu daha var; donanım özgürlüğü ve tamir hakkı. Apple gibi markaların genel standartlara oturmayan, kendi bağımlılıklarını yayarak kullanıcıları sıkışık ekosistemlerine hapsetmeye çalışan, normal tornavidalarla açamadığınız, pillerini çıkartamadığınız tasarımları, sahip olduğumuz ürüne dair tamir hakkımızın gaspıdır. Bu durum, cihazı başka bir amaçla kullanmamızı kısıtladığı gibi arıza durumunda da bizi şirkete mecbur bırakır. Bizim inisiyatifimizde olmayan sebeplerle cihaz tamir edilemediği veya şirket için tamir etmektense yeni bir cihaz vermek daha “karlı” olduğu durumda da daha fazla kaynak tüketimi gerçekleşir. Ayrıca tüm bu cihazların yaşam ömrü şirketin o cihazı desteklediği süreyle, en iyi ihtimalle şirketin ömrüyle sınırlıdır. Bir gün Apple şirketi battığında veya eski cihazlarına tamir hizmeti vermemeye karar verdiğinde hepimiz, üstünde ısırılmış elmalarıyla elektronik bir çöplükle başbaşa kalacağız. Oysa ki bu cihazlar özgür donanımlar olsaydı, tasarımlarına erişebildiğimiz için tamir edilebilir, parçaları alınıp başka cihazlara takılabilir yani kullanım ömürleri uzatılabilir veya yeniden kullanılabilir olacaklardı. Dünyada her yıl 40 milyon ton elektronik atık üretiliyorken[5], hepimiz evlerimizde artık kullanamadığımız eski telefonlarla ve sayısız farklı girişli şarj aletiyle (AB yakın zamanda şarj girişlerini UCB-C standartına sabitleme yolunda[6] ve beklendiği üzere Apple buna ayak diremekte) dolu çekmecelere sahipken ekoloji için donanım özgürlüğü yanında saf tutmaktan başka bir çaremiz yok.

Diğer djital varlıkların da özgür lisanslanması

Dijital varlıkların tamamı yazılımlar değil elbette. Üretilen her türlü dosya (bunları çoğunlukla ses, görüntü ve metin formatlarında görürüz) bir işlemci gücüyle oluşturulmuş ve bir bilgisayardan size servis edilen bir dijital varlıktır. Dolayısıyla ortak kaynaklar kullanılarak üretilen her türlü bilginin geliştirilip sürdürülebilmesi için özgürlüğü ve paylaşılabilmesi garanti altına alınmalıdır. Zira bilginin erişilmez olması, aynı bilginin tekrar elde edilmesi için aynı kaynakların tekrar tüketilmesi kaçınılmaz sonucunu doğurur. Söz konusu bilgi Elsevier gibi akademi tekellerine esir olmuş bir akademik çalışmaysa ScienceHub ile onu kamulaştırabilir, çektiğimiz bir fotoğrafsa Creative Commons lisanslarıyla herkesçe kullanılabilmesini sağlayabiliriz. Wikipedia gibi yaygın kullanılan özgür bilgi kaynaklarının da varlığıyla, yazılıma kıyasla bu cephede elimiz daha güçlü görünüyor.

Boşa yanan bir ampulu söndürmek hepimiz için bir refleksken bir avuç şirket tekelindeki teknoloji dünyasının ekolojiye verdiği zarara dair farkındalığımız yok denecek kadar az. Kar hırsıyla doğal kaynakları sömüren şirketlere karşı özgür yazılım ve donanımlar kullanmak, bu mücadelelerin içinde bulunmak, örgütlenmeyi büyütmek bizim elimizde. Hepinizi, önümüzde açılan bir web sitesinin çok uzaklarda karbon salan açık bir bilgisayarın varlığı anlamına geldiğini, mülk yazılım ve donanımların bir gün çöp olmaya mecbur kaynak harcamaları olduğunu, özgür yazılım ve donanımlarınsa cihazları en uzun süre kullanmamızın tek yolu olduğunu düşünerek ekoloji mücadelesinin bir parçası olan özgür yazılım hareketini savunmaya çağırıyoruz.

Referans sitelerin bazıları gözetim mekanizmaları içermekte, dijital güvenlik önlemlerinizi almadan girmenizi önermiyoruz.

[1] https://www.schneier.com/blog/archives/2013/12/the_problem_wit_5.html

[2] https://www.bbc.com/news/technology-51413724

[3] https://support.microsoft.com/en-us/windows/windows-7-support-ended-on-january-14-2020-b75d4580-2cc7-895a-2c9c-1466d9a53962

[4] https://fsfe.org/activities/upcyclingandroid/

[5] https://u.osu.edu/hardwarsustainability/what-cant-be-recycled/

[6] https://www.npr.org/2022/06/07/1103493025/european-union-to-require-mobile-devices-to-have-usb-c-ports

Mastodon gayri merkezi ve özgür bir sosyal medya aracıdır. Mastodon’da her grup ya da kişi kendi temsilini (Mastodon’un her birimine temsil (instance, node) denir) kurarak bunun etrafında birbiriyle iletişime geçebilir. Tüm temsiller de kendi arasında iletişim kurabildiği için herhangi bir temsildeki kullanıcı diğerlerini takip edebilir ve temas kurabilir. Bu sayede insanları tek bir noktada ele geçiren şirketlerin kapalı ortamlarından, dayanışma ve ortaklıkla yürüyen bir iletişim ağı oluşturulur.

Özgür Yazılım

Twitter, Facebook gibi ana akım sosyal medya şirketlerinin altyapıları ve onlara dahil olduğumuzda kullandığımız istemcilerin neredeyse hepsi özgür olmayan mülk yazılımlardır. Özgür yazılımlar kullanıcıya kullanma, araştırma, paylaşma ve geliştirme temel özgürlüklerini tanır.[1] Ana akım sosyal medya şirketlerinin sunduğu hizmetler içerisinde bulunmak, özgür olmayan yazılımlar kullanmamızı mecbur kılar. Bu nedenle şirket bizim üzerimizde eşitsiz bir güç sahibi olur ve istediğinde bunu kötüye kullanabilir. Dahası, bu seçimimiz ile birlikte bizimle iletişimde kalmak isteyen yakınlarımızı da özgürlüklerini ihlal etmeye mecbur bırakırız. Bunların aksine Mastodon hem sunucu tarafında hem cihazlarımızda özgür bir yazılımdır.

Mastodon kullanmak için tercih edebileceğimiz pek çok özgür istemci bulunmaktadır. Bu da bir kullanıcı olarak bizlere özgürlüğümüzü feda etmeksizin sosyal ağlarda bulunabilmemizin bir yolunu sunar. Yazılım özgürlüğünün temel noktası yazılımların herkes tarafından erişilebilir, kullanılabilir, geliştirilebilir ve dağıtılabilir olmasıdır. Ana akım sosyal medya platformları, yazılımları ve yaklaşımlarıyla özgürlüğün tam tersi bir noktada durmaktadır.

Federatif

Sık kullanılan sosyal medya ağları tek bir şirket tarafından yönetilen merkezi sistemlerdir ve ağ üzerindeki kararlar tek bir merkezde alınır. Kullanıcıların bu yapıların karar ve politikalarına dair hemen hemen hiç söz hakkı yoktur, çünkü günün sonunda kullanıcının orada olmak isteme sebebi diğer herkesin de orada olmasıdır. Şirketlerin sırtlarını dayadıkları güç tekelleşmiş olmalarıdır.

Bir sosyal ağa dahil olmanın tek yolu merkezi sistemler kullanmak değildir. Federatif sistemler çok merkezli yapılarıyla kullanıcıya daha fazla kontrol ve otonomluk sağlar. Çünkü günün sonunda ağda kalmak için tek bir merkeze tabi olmak durumunda kalmayıp, farklı bir merkezi tercih etme ve politikalarını seçme özgürlüğümüz vardır.

Federatif bir sosyal ağ olan Mastodon tek bir şirketin tekelinde olmayan, her biri kendi kurallarına sahip pek çok temsilden oluşan bir sosyal ağdır. Bu temsiller birbirleri ile bağlantıda olabilir. Bu sayede biz hangi temsil içerisinde yer alırsak alalım, bir başka temsilde yer alan (dolayısıyla bir başka topluluk politikasını tercih eden) arkadaşımız ile iletişime geçebilir, onun paylaşımlarını bulunduğumuz temsil üzerinde görüntüleyebiliriz. Bir temsilde yer alarak fediverse adı verilen bir evrende yer almış oluruz. Bu da Mastodon’u aynı alt yapıya sahip başka platformlarla bir arada kullanabilmemizin önünü açar.

Topluluk Politikası

Her temsil, kendilerine ait kurallarını ve politikasını belirleyebilir. Bu kurallar, kullanıcılar arasında yaşanabilecek iletişim güçlüklerinin ortadan kalkması için yapılması gerekenler veya kullanıcıları rahatsız edecek paylaşımların neler olduğuna dair bilgiler içerebilir. Diğer sık kullanılan sosyal medya ağlarında sıkça yaşanan, şirketin sorgusuzca aldığı kararlarla ortaya çıkan hesap kapanmaları, sansür ve diğer yaptırımlar yaşanmaz. Herkes kendisini ait hissedeceği bir temsile katılabileceği gibi temsiller de ait hissettikleri kişilere yer sağlayabilir. Bu demokratik ve adil bir sosyal ağın oluşmasını sağlar.

Mastodon Yaşantısı

Mastodon, yapısı itibariyle etkileşim odaklı olmayan, kişilerden fenomen yaratmaya çalışmak yerine insanların birbirleriyle iletişim kurmasını sağlama taraftarı bir ağdır. Mastodon’da attığımız bir toot’ta özellikle tıklanmadığı sürece yıldız (beğeni) ve boost (yeniden paylaşım) sayısı görüntülenmez. Aynı zamanda alıntılama özelliği olmaması, insanları gönderiyi cevaplamaya yönlendirerek iletişimin etkin bir şekilde sağlanmasına imkan verir.

Diğer sosyal medya ortamlarından farklı olarak Mastodon altında yaptığınız paylaşımlar bize göre şekillendirilmez. Takip ettiğimiz kişiler ve sunucularda herhangi bir önyargıya konu olmadan yayılır. Kimin paylaşımlarımızı göreceğine sadece biz karar veririz. Toot’umuzu istediğimiz koşullarda fediverse’e yolladıktan sonra herkes kronolojik olarak erişebilir.

Anonimlik

Ana akım sosyal ağlar özgür olmadıkları gibi kullanıcıları üzerinde sahip oldukları güçlerini onların aleyhine kullanır. Bunun en temel uygulaması kullanıcılarını kendileri hakkında bilgi vermeye zorlanması ve anonim olma özgürlüklerinin yok edilmesidir. Bugün gayri resmi kimlik haline gelen cep telefonu numarasından e-posta adresine pek çok özel bilgiyi paylaşmazsak istediğimiz kişilerle iletişim kurmak için kullanmak zorunda olduğumuz bu ağlara giremeyiz. Mastodon temsillerinde kurallara bağlı olarak anonim olma özgürlüğüne sahip olabiliriz. Fakat bu anonimlik mutlak bir durum değildir. Diğer tüm tedbirleri de gerektiği yerde almak önemlidir.

[1] https://www.oyd.org.tr/yazilar/ozgur-yazilim/

WhatsApp kullanıcıları şaşırtıcı şekilde bu duruma sessiz kalmadı. Dünyanın her köşesindenden insanlar Facebook’un zorbalığını gördü ve seslerini sosyal medya üzerinden ellerinden geldiğince duyurdu. Facebook’un insanların verilerini gasp etmesine izin verilmemeliydi.

WhatsApp ile Facebook’un yaptığı malumun ilamından öte bir şey değil aslında. Yıllardır dünyanın en değerli 5 şirketi neredeyse sadece insanları kişisel verilerini gözetleyerek, manipüle ederek, satılan reklamlarla servetlerini elde etti. Facebook ve WhatsApp bu suçun tek faili olmadığı gibi, Facebook benzeri şirketlerin bizleri gözetlediği tek araç da WhatsApp değil.

Herkesin büyük bir infial halinde WhatsApp yerine bir yazılım arayışına girmesiyle pek çok yazılım ve hizmet gündem oldu. İnsanların, topluma bir vantuz gibi yapışmış olan Facebook yazılımını terk ettiklerini görmek her sorumlu dünyalıyı ve özgür yazılım savunucusunu mutlu edecek olsa da, WhatsApp gibi hayatımızı işgal eden yüzlerce başka yazılımı terk etmek için en başından beri var olan doğru sebepleri dile getirmeyi Özgür Yazılım derneği olarak kendimize görev biliriz.

1. Telegram, Signal vb. değil özgür yazılım

Bir yazılımı tercih etmenin ilk kararı o yazılımın “özgürlüğünden” geçmelidir. Özgür olmayan yazılımların kullanıcıları değil, sadece köleleri olur. Bu platformlar, sahiplerinin borusunun öttüğü, yeri geldiğinde diğer şirket ve devletlerle iş birliği yapılan bir oyun alanından ibarettir. Özgür olmayan WhatsApp gibi her yazılım yeterince güç sahibi olunca kullanıcılarına sırtını döner. Bununla birlikte, insanlığın kanını emen gözetim kapitalizminin cihazlarınızdaki tek ajanı WhatsApp değil. Sırası ile sayalım: Facebook, Instagram, Linkedin, TikTok, YouTube, Gmail… Bu yazılımların ve platformların ortak paydası özgürlük karşıtı, sansür yanlısı, mahremiyet düşmanı olmalarıdır. Bunlardan korunmanın bir uygulama kurmak kadar kolay bir yolu, hapı, iksiri yok ama dijital güvenlik için verilebilecek en pratik öneri, evvela özgür olmayan yazılımları kullanmayı reddedip özgür yazılımları tercih etmektir.

2. Federasyon

İnternet ve üzerine kurulan idealler başlangıçta ve takip eden yıllarda hep federatifti. E-posta, XMPP, IRC, WWW… Federasyon hiç bir merkezi otorite veya sunucunun protokol ve hizmet üstünde mutlak karara sahip olmadığı her paydaş sunucu ve kullanıcının bir arada çalıştığı sistemlere verilen isimdir. Bu sistemin ve kullanıcılarının özgürlüğü için çok önemli bir özelliktir. İnternet’in doğumundan beri federatif tasarlanmış her sistem hala hayatımızda; hepimiz e-posta kullanıyoruz, web ise sabah bilgisayarımızı açtığımızda kullandığımız ilk araçlardan. XMPP ve IRC gibi federatif mesajlaşma yazılımları 2000’li yılların en yaygın araçlarıydı. Bugün belki inanılmaz gelebilir ama bundan 10 sene önce hem Google hem Facebook kendi iletişim sistemlerinde bile XMPP kullanıyordu. Sonra bilişimde kapitalistleşme ile bütün iletişim araçları, kullanıcılarını daha iyi sömürebilmek için kendi küçük adalarına kapandı ve bugünün WhatsApp dünyası bu şekilde doğdu. Şayet WhatsApp federatif olsaydı, ne kullanıcılarını kişisel verileri için zorlayabilirdi ne de iletişimimiz hakkında söz sahibi olabilirdi. Bu yüzden WhatsApp terk edilecek ise federatif bir yapı tercih edilmelidir.

3. Şifreleme, gücün insanlara geçişinin aracıdır!

Merkeziyetçileşen dünya devletleri, sürekli bir bilgi toplama, sınıflandırma, numaralandırma, kaydetme peşinde. Bundan 100 sene önce insanların ayaklanmasına yol açacak fikirler bugün sanki normallermiş gibi davranılıyor. Herkesin özel bir numarası, devletlerin ve şirketlerin elinde asla silemeyecekleri dosyaları, sicilleri var. Bizler bu sistemlerin nesnesi olan bireyler olarak bizleri gözetleyenler hakkında hiç bir şey bilmiyoruz. Bilmek istediklerimiz ya yasak ya da şifreli. Devletlerin ve şirketlerin bizlere karşı kullandığı gizlilikten artık biz de faydalanabiliriz.. Herkesin kolaylıkla kullanabileceği şifreleme teknolojileri bir tık ötemizde. Saklayacak bir şeyimiz yoksa da endişelenmekte haklıyız. Saklayamadığımız her veri ya bir şirketin ya da bir devletin elleri altında. Dolayısıyla her şeyi şifrelemeliyiz! Buna yazışmalarımız da dahil. Yarım çözümler yeterli değil, şifreli yazışma ya uçtan uca şifrelidir ya da kullandığımız hizmetin insafına kalmışız demektir.

Bugün WhatsApp’ı terk ediyorsak doğru sebeplerle terk etmeliyiz. WhatsApp’ı bizi sömürdüğü, özgür olmayan koduyla bizleri kendisine mahkum ettiği için terk edelim. Başlamışken WhatsApp ile yetinmeyelim, kendimizi, çevremizi, toplumu ve insanlığı özgür bırakmak için telefonumuzdan bilgisayarımıza, buzdolabımızdan arabamıza her şeyin özgürlüğü için güzel bir adım atalım ve mümkün olan her yerde özgür yazılımları tercih edelim. Çünkü tek başına özgürlük yoktur, ya hep birlikte özgür oluruz ya da çok uluslu zorbaların ve devletlerin kölesi!

Özgürlük tercih değildir!

Özgür Yazılım Derneği, 01/12/2020 tarihinde Osmanağa Mh. Söğütlüçeşme Cd. No:92-94/34 Kadıköy/İstanbul adresine taşınmıştır. Bu değişiklikle birlikte halihazırda Beyoğlu olan vergi dairemiz Kadıköy olarak güncellenmiştir. Abdullah Uzlar İş Merkezi’nde yer alan ofisimiz yalnızca yasal gereklilik ve dernek demirbaşının barındırılması amacıyla kullanılacak olup ziyarete kapalıdır.

Aynı zamanda zaruri sebeplerden dolayı banka hesabımız T.C Ziraat Bankası’ndan Türkiye İş Bankası’na taşınmıştır, yeni banka bilgilerimiz aşağıdaki gibidir:

Özgür Yazılım Derneği
Türkiye İş Bankası Altıyol Şubesi (1077)
Hesap no: 1077-0744382
IBAN: TR47 0006 4000 0011 0770 7443 82

Bilgilerinize sunarız.

Özgür Yazılım Derneği

Original article: Turkey Doubles Down on Violations of Digital Privacy and Free Expression by Katitza Rodriguez and Hilal Temel is licensed under CC BY 3.0 US.

Çeviri: Kolektif

Türkiye’nin yakın geçmişi insan haklarını kısıtlayan hukuk ve uygulamalarla dolu. İnternet yasası, değişiklikleri ve Bilgi Teknolojileri Kurumu’nun (BTK) güncel kararı söz konusu eğilimi pekiştirmiş durumda. İnternet Yasası ve değişiklikleri büyük web platformlarının yerel bir temsilci atamasını, verilerin ülke içine taşınmasını ve hükümetten gelecek içerik kaldırma taleplerinin hızlandırılmasını gerektirmekte. Türkiye aynı zamanda bir veri koruma kanunu uygulamaya almış durumda fakat uygulamada kişilik haklarını korumakta başarısız olmuş durumda. Örneğin, 2016’daki darbe ile birlikte Türkiye, iletişim verisi üzerinde mahkeme emri olmaksızın devletin sınırsız erişimine açık çek olacak, olağanüstü hal gözetim kararnamesi çıkarmıştı. Web platformları kullanıcılarının yanında durmalı; uluslararası insan haklarını, mahremiyet ve özgür ifadeyi koruyan standartları desteklemelidirler. Korkumuz; aksine, platformların hükümetin baskısına boyun eğmeleridir.

Tüm bu yasal değişiklikler Türkiye’deki hukuk ve demokrasi aşınmasının ortasında ve bağımsız bir yargının yokluğunda gerçekleşmekte. Türkiye, Avrupa Komisyonu’nun yargısal otosansür yaratacağını ifade ettiği üzere bağımsızlığını daha da sarsacak şekilde 30 hakim ve savcıyı ayrılmaya zorlamıştır. Hükümet aynı zamanda politik rakiplerini hapse atmıştır ki; Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin makul şüphenin ötesinde politik muhalefet liderlerinin tutukluluk süresinin uzatılmasının yegane amacının politik zeminde demokratik toplumun temeli olan çoğulculuğu ve ifade özgürlüğünü kısıtlama girişimi olduğunu belirtmiştir.

Zorunlu Türkiye Temsilcisi veya Ağır Cezalar

Türkiye’de faaliyet gösteren büyük sosyal medya şirketleri BTK tarafından kendilerine 30 gün önce gönderilen uyarıyı takiben 2 Ekim tarihine kadar Türkiye’de yerel bir temsilci atamakla yükümlüler. Kanun bu yükümlülüğü “günlük erişimi” bir milyonun üzerinde olan şirketlere zorunlu kılmakta; fakat “günlük erişim” kavramının nasıl ölçüldüğü belirsizdir. Bu temsilci Türkiye’de kurulmuş bir tüzel kişi veya Türkiye vatandaşı gerçek bir kişi olmak zorunda. Fakat temsilci ataması şirketleri ceza soruşturmaları veya gözaltılar şeklinde olabilecek yerel hukuki müdahalelere açık getirmekle karmaşık bir mesele oluşturmakta. Yerel temsilci ataması hukuki zorunluluk altında yapılması zor tercihlerin yapılmasını gerektirmekte.

Bu gerekliliğin öncesinde Türkiye hükümeti içerik kaldırma taleplerini, platformların ABD veya AB’de bulunan temsilciliklerine göndermekteydi. Kimi yerel temsilciler hükümetten gelecek benzer taleplere verecekleri cevaplarda olası misilleme korkusu altında kalabilirler. Facebook, Türkiye hükümetine kanuna uyumluluk göstermeyeceklerini bildirdi. Twitter, Google ve Tiktok 2 Ekim itibari ile süre bitmiş olmasına karşın yerel temsilci konusunda resmi bir açıklama yapmamış durumdalar. Yerel temsilci atayan tek şirket Rus sosyal medya şirketi VKontakte. BTK 4 Ekimde açıkladığı üzere ilk sefer olarak 10 milyon Türk Lirası cezayı yerel temsilci atamayan sosyal ağ sağlayıcıları olan Facebook, Instagram, Twitter, Periscope, YouTube ve Tiktok’a yazdığını belirtti.

Kanun temsilci atamayan şirketler için gaddarca cezalar öngörmekte ve ikinci sefer için 30 milyon Türk Lirası ceza getirmekte. Eğer sosyal medya sağlayıcı uyum göstermeyi yine de redderse BTK, Türkiye vatandaşlarını sağlayıcının platformunda reklam vermekten men edebilmekte ve ödemelere el koyabilmekte. Daha kötüsü eğer sosyal medya sağlayıcısı buna rağmen temsilci atamaz ise BTK sulh ceza mahkemesine başvuru yaparak kullanılan bant genişliğini %50 sınırlayarak bağlantı sınırlamasına gidebilmekte. BTK daha fazla kısıtlama için de başvuruda bulunup bant genişliğinin %50 ile %90 arasında kısıtlanmasını talep edebilmekte. Kısıtlama, siteleri pratik olarak Türkiye dahilinde erişilemez kılmakla Türkiye’nin sansür düzenini ve ifade kısıtlamalarını kullanıcıları orantısız tedbirlerle online içeriğe erişimini engelleyerek pekiştirecektir.

Zorunlu Veri Yerelleştirme

İnternet yasasında ve BTK kararlarında yapılan değşiklikler, aynı zamanda teknoloji devi şirketleri, Türkiye’de ikamet eden kullanıcıların verisinin Türkiye’de tutulması için “gerekli bütün tedbirleri” almaya zorluyor. Bu veri yerelleştirme yükümlülükleri, kullanıcı mahremiyeti, ifade özgürlüğü ve bilgi güvenliği konularında önemli endişeler doğurmakta. Platformları veriyi yerelleştirmeye zorlamak, kullanıcıların, sunucuları Türkiye dışında olan servislere kaydolurken beklentileri ve özgürlükleri ile karşı karşıya gelebilir – söz konusu bir hizmeti seçerken bunu göz önüne almaları gerekebilir.

Veri ülkede tutulmaya başladığında, şirketin, güvenlik açıklarının istismar edilmesi veya yetkisiz erişim konularında kontrolü çok daha güç oluyor. Şirketler kullanıcı verilerini Türkiye’de tutarsa, devletin veriye erişimi kolaylaşacak. Bu durum, şirketleri, insan hakları konusunda kötü karneleri olan hükümetlerin taleplerine uymaya zorlayacak. Bu da, yerel temsilcilerin cezai misilleme korkusuyla taleplere uyma konusunda istekli olmasına yol açabilir.

Yukarıdakileri birlikte düşündüğümüzde, bu tedbir, Türkiye hükümetinin sosyal medyada yayınlanan içerik üzerindeki kontrolünü güçlendirme ve kullanıcıların (bağlantılarını ve konumlarını açığa çıkaracak) verilerine erişimini kolaylaştırmayı amaçlıyor.

İfade Özgürlüğü Dengesi Olmayan Geniş Kapsamlı Mahremiyet Kuralları

Yeni düzenlemeler, kişisel bilgilerini İnternetten silmek isteyenler için birtakım güçlü araçlar sunuyor: arama motorlarından bağlantı kaldırılması, bilgi silme talimatları, bunlara uymayan yurtdışı kaynaklı sayfaların engellenmesi. Açık bir İnternetin, mahremiyet konusundaki sonuçlarıyla mücadele bütün ülkelerin meselesi olsa da, Türkiye’nin hükümleri hem yüzeysel hem de İnternet kullanıcılarının eşit derecede önemli “bilgiyi iletme ve paylaşma” haklarıyla dengeyi kurmakta başarısız.

Kişilik Haklarının İhlâline İlişkin İhtilaflı Arama Sonuçlarını (Dizinden) Kaldırma

İnternet yasasında ve BTK kararlarında yapılan değişiklikler, ilgili sağlayıcılara (yerel temsilcileri aracılığıyla) kullanıcıların kişilik haklarını ihlâl eden yayınları arama sonuçlarından mahkeme kararı ile kaldırma zorunluluğu getiriyor – 2014 Avrupa Unutulma Hakkı Kararına benzer bir hüküm. Ancak, AB standardı, bireyin mahremiyet hakkının, kamunun veriye erişmeye devam etmesindeki yararından üstün gelip gelmediğini gözetiyor. Dizinden kaldırma hükmü, ne kadar dikkatli bir şekilde yazılırsa yazılsın, hukuki süreçlerin ilkeleri ve ifade özgürlüğü ile çatışması, onu kaçınılmaz bir şekilde karmaşık ve ihtilaflı bir hale getiriyor. Türkiye’nin bağımsız yargı yoksunluğu da sorunu büyütüyor. Türkiye, İnternet sansürü mekanizması ve hükümet yetkililerinin yolsuzlukla suçlanması da dahil çevrimiçi tarihi kayıtları karartması ile de kötü bir üne sahip.

İçerik Kaldırma ve Kişilik Haklarının İhlâline İlişkin Engelleme

Halihazırda İnternet Yasası ve BTK kararı, içerik sağlayıcıları (yerel temsilcileri aracılığıyla) kişilerin haklarını ihlal ettiğini söyledikleri içerikleri (gönderiler, fotoğraflar ve diğer yorumlar) kaldırmak konusunda zorlayabiliyor. İçerik sağlayıcıya ulaşılamadığı durumlarda, yer sağlayıcının bu karara uyması bekleniyor. Bu hüküm, Facebook ve Twitter gibi sosyal medya platformlarını yüklü miktardaki para cezalarından (5 Milyon Türk Lirası) aceleyle kaçınmak amacıyla tamamen yasal olan içerikleri silmeye yönlendirebiliyor. Aynı zamanda, platformları hükümet emriyle vekaleten ifade polisi haline getiriyor.

Kullanıcılar doğrudan Sulh Ceza Mahkemeleri’ne başvurarak, Erişim Sağlayıcıları Birliği tarafından 24 saat içerisinde içeriğin kaldırılmasını veya erişim engeli getirilmesini talep edebiliyor. Yeni düzenlemelere göre, Erişim Sağlayıcıları Birliği (ülkedeki bütün erişim sağlayıcılarını birleştiren kuruluş) 4 saat içerisinde mahkeme kararlarına uymaları için yer sağlayıcı, erişim sağlayıcı ve içerik sağlayıcıyı (yerel temsilcileri aracılığıyla) uyaracak, ve bu uyarı Türkçe olacak.

Bu süratli geri dönüş, sağlayıcıları hızla yükselen cezalardan kaçınmak için yasal olan ifadeleri kaldırmaya yönlendirebilir. Türkiye, bağımsız bir yargıdan yoksun ve hukuki süreçlerin standartlarına bağlı değil, bu durum ilkelerin gözetilmediği mahkeme kararları için verimli bir zemin oluşturuyor. Bu da, hükümet yolsuzluklarını veya görevi kötüye kullanmayı ifşa edenler dahil duyulmayı hak eden seslerin susturulmasına yol açan bir şekilde içerik kaldırmaya yol açabilir.

Şirketler, uluslararası insan hakları hukukunun izin verilebilir sınırlarıyla bağdaşmayan kararları geri püskürtmelidir. BM İfade Özgürlüğü Özel Sözcüsü, yasal baskılara ve yüklü miktardaki cezalara ek olarak, İnternet Servis Sağlayıcılarının “kararlara uymama durumunda, çalışanlarının ve altyapılarının güvenliğini tehdit eden hukuk dışı göz korkutmalarla yüzleşmesi” üzerine de endişelerini belirtti.

Özel Hayatın Gizliliğinin İhlâli Durumunda Erişim Engeli

İnternet yasası ve BTK kararı altında, Türkiye’de ikamet eden herhangi biri, özel hayatının gizliliğinin ihlâl edildiğini iddia ederek BTK’dan çevrimiçi bir yayına erişim engeli getirilmesini talep edebilir. BTK; Erişim Sağlayıcıları Birliği’ne 4 saat içinde uymaları gereken, aksi takdirde sosyal medya sağlayıcıların yüklü para cezasına (5 milyon TL yani 500,000 ABD dolarından fazla) çarptırılacağı bir hükme karar verebilir. Daha önce olduğu gibi, bu hızlı tepki, yüksek para cezalarından kaçınmak için platformları aceleyle yasa dışı olmayan ifadeyi engellemeye teşvik edecektir.

Dahası kişinin talebini 24 saat içinde Sulh Ceza Mahkemesi’ne sunması gerekmekte. Hakim 48 saatlik süre içinde karar verecek, aksi takdirde erişim engelleme otomatik olarak sona erer. Acil durumlarda BTK, erişim engellemesini doğrudan BTK Başkanının emriyle gerçekleştirip Sulh Ceza Mahkemesi’ne sunabilir. Hakim bu talebi 48 saat içinde geçmişe dönük olarak inceleyebilir.

Uluslararası İnsan Hakları Standartlarına Göre İçerik Kaldırma ve Engelleme

Uluslararası Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi’nin 19. Maddesi, üç kritere uymaları koşuluyla, belirli şartlar altında devletlerin ifade özgürlüğünü sınırlandırmalarına izin vermektedir: kanuna uygun olması, meşru bir amacı olması, gerekli ve orantılı olması. Aynı zamanda bu sınırlandırmalar dar bir şekilde değerlendirilmeli ve uygulanmalıdır. BM İnsan Hakları Komitesi tarafından açıklandığı üzere izin verilen sınırlamalar genellikle içeriğe özgüdür; genel kapsamlı yasaklar, müsade edilen sınırlama kriterleriyle uyumlu değildir.

Dahası, bir sitenin veya bir bilgi dağıtım ağının hükümeti veya hükümet tarafından benimsenen siyasi sosyal yapıyı eleştirebilecek içerikleri yayınlamasını yasaklamak da bu üç kriter ile tutarsızdır. Hiçbiri; çok partili demokrasinin, demokrasi ilkelerinin ve insan haklarının savunulmasının susturulmasına gerekçe olarak sunulamaz. Ayrıca hiçbir şart altında bir kimseye ifade özgürlüğünü kullanması sebebiyle saldırılamaz. Buna keyfi tutuklama, işkence, hayatıyla tehdit etme ve öldürme dahildir. BM İfade Özgürlüğü Özel Sözcüsü, devletlere; yasallık, gereklilik, orantılılık ve meşruiyet ilkelerine tam uyum varsa ve ancak ve ancak bağımsız ve tarafsız bir yargı makamı tarafından verilen bir mahkeme emriyle, son çare olarak içeriği kısıtlamaya başvurmalarını tavsiye etmiştir. Engelleme söz konusu olduğunda, Avrupa Konseyi sınırlardan bağımsız olarak, kamu yetkililerinin, genel engelleme tedbirleri yoluyla halkın İnternet üzerindeki bilgilere erişimini engellememelerini tavsiye etmiştir. İfade özgürlüğünün dört özel kriterinin açıkladığı üzere:

Web sitesinin tamamının, IP adreslerinin, portların, ağ protokollerinin veya kullanımlarının (sosyal ağ oluşturma gibi) zorla engellenmesi, bir gazete veya yayıncının engellenmesine eş değer şekilde, ölçüsüz bir uygulamadır. Ancak uluslararası standartlara uygunluk durumunda, örneğin cinsel istismara karşı çocuğun korunması gibi bir durumda, meşrulaştırılabilecek bir davranıştır.

Uluslararası insan hakları hukuku kapsamında, web sitelerinin engellenmesi doğası gereği her zaman orantısız bir önlemdir. Aşırı engellemeye, yanlış pozitiflere ve yanlış negatiflere mahal verir. İnternet altyapısına ciddi bir müdahaleye ve İnternet hızının düşmesine yol açar, ve soruna temelden bir çözüm getirmez.

Türkiye’de Basın Özgürlüğü Krizi ve Alternatif Kanallar Olarak Podcastler

Medya, devlet tarafından ele geçirilmişken, İnternet önemli bir rol oynuyor. Söylediğimiz gibi, hükümeti eleştiren gazeteciler, akademisyenler ve yazarlar cezai kovuşturma ve tacizi göze almakta. Türkiye halkı yükselen bir şekilde sosyal ve ekonomik sorunlar da yaşamakta. Türk Lirası, Amerikan Doları karşısında rekor seviyede düşük değerlere ulaştı. Bu atmosfer içinde, Türkiye halkı haber değeri taşıyan tarafsız bilgiye ulaşmakta veya endişelerini dile getirmekte zorlanıyor.

Podcastler Türkiye’de iletişim için güvenli bir bölge olmuştu haline gelmişti. Ancak, son yeni düzenleme bu son özgürlük kalesini tehdit ediyor. Ağustos 2019’da, hükümet, internet üzerinden radyo, televizyon veya talebe bağlı yayın yapan platformların Türkiye’de faaliyete devam edebilmeleri için bir lisans almalarını şart koştu. Spotify, erişim engelinden kaçınmak için yakın zamanda bu lisansı aldı. Netflix, lisansı almasının ardından platform üzerinde sistematik sansürle karşı karşıya geldi. Akademisyenler lisans şartının, Spotify için de sansüre zemin sağlayacağını düşünüyor.

Teknoloji Platformları İnsan Haklarına Saygı Duymalı

Sosyal medya şirketleri, yerel hukukla çatışma içinde olsa dahi uluslararası insan hakları hukukuna saygı göstermeli. BM İfade Özgürlüğü Özel Sözcüsü, şirketlere, platformlarındaki ifade özgürlüğü konusunda, iç hukuku değil, insan hakları hukukunu emredici bir küresel standart olarak almaları çağrısında bulundu. Buna katılıyoruz. İnsan hakları hukuku, “şirketlere, demokratik normlara saygılı ve otoriter taleplere karşı duran politikalar ve süreçleri açıkça telaffuz etmek ve geliştirmek için araçlar sunuyor.” Aynı şekilde, BM İş Hayatı ve İnsan Hakları Rehber İlkeleri, şirketlerin insan haklarına saygı duyması ve insan hakları ihlâline katkıda bulunmaması gerektiğini belirtiyor. Şirketler, ayrıca, “operasyonları (…) ile doğrudan bağlantılı olumsuz yöndeki insan hakları etkilerini, bu etkilere katkıları olmasa dahi önlemek veya hafifletmek için çaba göstermelidir.”

Küresel Ağ Girişimi (Global Network Initiative - GNI) İnsan Hakları Değerlendirmesi’ne göre, Google hükümet taleplerine GNI İlkeleri doğrultusunda cevap verdi:

“İlk olarak, özel şartlarını ve belirli bir veri erişimi veya kaldırma başvurusunu değerlendirmek için belirtilen yerel yasaları, dikkatlice inceler. Kanunların muğlak olduğu durumlarda, Google bunu hükümet talebinden kaçınmak veya onu kısıtlamak için dar anlamıyla yorumlayabilir. Ardından, yalnızca belirtilen yargı kararının kapsamı içerisinde olan içerik ve veri için iç hukuk yolunu uygular.”

GNI ayrıca, kaldırma talebi net olmadığında, ilgili içeriğin yerel yasaları nasıl ihlâl ettiğini açıklığa kavuşturmak maksadıyla Google’ın ilgili hükümet birimine ulaştığını belirtiyor. Bu, örneğin, içeriğin tam olarak bulunduğu konumun (spesifik URL adresi) ve içeriğin hangi kısmının iddiaya göre kanunlara karşı olduğunu kapsayabilir. GNI ek olarak, Google’ın, farklı yargılama süreçlerindeki verinin fiziksel olarak toplanması ve tutulmasının zorunlu olduğu hallerde, kullanıcılar için riskleri nasıl değerlendirdiğini açıklıyor:

“Şirket, bu risklere dayanarak, belirli yargılamalardaki toplanan ve işlenen verinin doğasını çeşitlendirebilir. Şirket aynı zamanda, toplanan ve saklanan veriye ilişkin riskleri azaltmak için şifreleme ve iç erişimde kısıtlamalar kullanmaktadır.”

Google’ın Türkiye için Şeffaflık Raporu, söz konusu hükümet taleplerini Google’ın topluluk kuralları çerçevesinde değerlendirdiğini açıklamakta. Google, Kürt azınlıklar ve Gezi Parkı protestocularının ifadelerinin yanı sıra kamu görevlileri ve politikacılar hakkındaki yolsuzluk iddialarını da kaldırmayı reddettiğini belirtti. Öte yandan, içerik ulusal güvenliğe aykırı olduğunda veya Google topluluk kurallarını ihlâl ettiğinde Google taleplere olumlu yanıt verdi. Google’ın Sosyal Medya Yasası’na uyup uymayacağı veya ne ölçüde uyacağı şu an için belirsiz.

Schrems Kararlarının Ardından Türkiye’nin Veri Koruma Yeterliliği

35 yıllık bir yasama işleminin ardından Türkiye AB Veri Koruma Tüzüğü’nü örnek alan bir veri koruma kanunu geçirmiş olmasına rağmen Avrupa Birliği seviyesinde bir yeterlilik seviyesine ulaşamamıştır. Yeterlilik seviyesi AB ile Türkiye arasında başkaca bir tedbire gerek kalmadan veri aktarımı sağlamakta. Türkiye Veri Koruma Kurulu (KVKK) Avrupa Komisyonu ile bir yeterlilik kararı için görüşmelere hazırlandıklarını duyurmuştur.

Bununla birlikte Avrupa Komisyonu çoktan, Türkiye’ye, Türkiye Veri Koruma Kurumunun bağımsız olarak hareket etmesini ve kolluk kuvvetlerinin faaliyetlerinin kanun kapsamına girmesini sağlamasını zaten tavsiye etmiş durumda. Avrupa Birliği Adalet Divanı’nın uluslararası transferlerle ilgili kararında, yani Schrems II’de mahkeme, üçüncü ülke yasal çerçevesinin yeterli düzeyde koruma sağlayıp sağlamadığını değerlendirirken hangi unsurların dikkate alınması gerektiğini AB Komisyonu’na yönlendirmiştir:

“hukukun üstünlüğü, insan hakları ve temel özgürlüklere saygı, hem genel hem de sektörel, ilgili yasama, kamu güvenliğini ilgilendiren konular dahil, savunma, ulusal güvenlik ve ceza hukuku ile kamu otoritelerinin kişisel veriye erişimi, ilgili yasamanın uygulanışı… içtihat, veri sahibi için etkili ve icra edilmesi mümkün haklar, etkili yönetim ve kişisel verileri transfer edilen veri sahibi için tazminat yolu.”

Avrupa Birliği Adalet Divanı’nın -Schrems I ve Veri Koruma Komiserliği- kararında ayrıca, genelleştirilmiş bir temelde kamu otoritelerine, veriye erişim izni veren yasal çerçevelerin, AB Temel Haklar Bildirgesi’nin 7. maddesinde garanti altına alınan “özel yaşama saygıdan” taviz verdiğini açıkça belirtmiştir. Diğer bir deyişle, “özel yaşama saygıdan” taviz veren herhangi bir yasa orantılı veya gerekli olamaz.

Devlet Gözetimi

Türkiye, yedi kez uzatılan iki yıllık olağanüstü hal süresince otuzdan fazla kararname kabul etti. 2016’daki darbe girişiminin ardından, Yürütme bu kararnameleri meclis onayı ve gözetimi olmaksızın kabul etti. Kararnameler, kalıcı yasal ve yapısal değişikliklere ve kamu görevlilerinin toplu işten çıkarılmalarına yol açarak AB insan hakları standartlarının gerisinde kaldılar. Bir kararname, ne idüğü belirsiztanımlanmamış kurumların iletişim verilerine mahkeme kararı olmaksızın sınırsızca erişmesini mümkün kılıyor. Gözetim kararnamesi, darbecilere ve sözde “terör örgütlerine” karşı kullanılmak için tasarlandı. Bu türden kontrolsüz güç, hukukun üstünlüğü ve yasallık ilkesini, uluslararası insan hakları hukuku kapsamındaki zaruret ve ölçülülüğü ihlal eder. Kararname aynı zamanda şirketleri BTK’nın taleplerine boyun eğmeye zorlamaktadır. Yapılmadığı takdirde ağır para cezalarına ve BTK tarafından İSS’nin(internet servis sağlayıcı) mallarına el koyulması olasılığına yol açar.

EFF, Türkiye gözetim yasalarının ve uygulamalarının tam bir değerlendirmesini yapmış değil; ancak Citizen Lab’den öğrendiğimize göre Türkiye’nin en büyük ISP’si olan (% 30’una Türkiye hükümetinin sahip olduğu) Türk Telekom, Türkiye’deki yüzlerce kişiyi bazı uygulamaları indirmeye çalıştıkları zaman casus bir yazılıma yeniden yönlendirmek için derin paket incelemesi (DPI) kullandı. Citizen Lab ayrıca derin paket incelemelerinin siyasi, gazetecilik ve insan hakları konularındaki içerikleri de engellemek için kullanıldığını tespit etti. Sızan bir başka döküman da Türk Telekom’un derin paket incelemesi araçlarını kullanıcıları gözetlemek, yalnızca “kullanıcı adı ve parolaları değil, aynı zamanda şifrelenmemiş trafikten IP adreslerini, hangi siteleri ziyaret ettiklerini ve ne zaman ettiklerini” çıkarmak için kullandığını ortaya çıkardı. Bunlar, Türkiye’de mahremiyet ve veri korumaya dair buz dağının yalnızca görünen kısmı.

Sonuç

Türkiye’nin insan hakları konusundaki zayıf geçmişi, platformlara; kullanıcılarının yanında durmaları ve uluslararası insan hakları hukukunu desteklemeleri için bir uyanış çağrısı olmalıdır. Şirketler, izin verilen sınırlama kriterlerine uymayan içeriği kaldırmamalıdır. Bizce, engelleme her zaman gereklilik ve ölçülülük kriterleriyle uyumsuzdur. Şirketler bu tür engelleme kararlarıyla yasal yollarla mücadele etmelidirler. Ayrıca, Türkiye hükümetinden gelecek herhangi bir baskıya karşı da stratejik olarak mücadele etmelidirler.

Kaynak

• https://www.eff.org/deeplinks/2020/11/turkey-doubles-down-violations-digital-privacy-and-free-expression

Jitsi ile, ister bilgisayardan isterse cep telefonunuzdan, hiçbir üyeliğe veya kayda gerek kalmadan anında görüntülü dersler vermeye başlayabilirsiniz. Ekran paylaşımı yapabilir, oluşturduğunuz odalara parola koyarak istenmeyen kişilerin odanıza girmesini engelleyebilirsiniz. Katılacak olan kişilere ise yalnızca odanın bağlantısını vermeniz yeterli.

Aşağıdaki bağlantıları kullanarak rehberleri PDF ve PNG formatlarında indirebilirsiniz.

• Öğretmenler için
  • Bilgisayardan kullanım (PDF)
  • Mobil cihazlardan kullanım (PDF)
  • Bilgisayardan kullanım (PNG)
  • Mobil cihazlardan kullanım (PNG)
• Öğrenciler için
  • Bilgisayardan kullanım (PDF)
  • Mobil cihazlardan kullanım (PDF)
  • Bilgisayardan kullanım (PNG)
  • Mobil cihazlardan kullanım (PNG)

Özgür Yazılım Derneği iyi dersler diler :)

Bir grup insanı ilgilendiren konularda karar verici bir pozisyonda bulunmak, grup üyelerinin haklarını ve taleplerini gözetme sorumluluğunu da beraberinde getirir. Bir eğitim veriyorsanız öğrencilerinizin, bir topluluk yönetiyorsanız üyelerin, bir etkinlik düzenliyorsanız davetlilerin haklarını gözetmek aldığınız kararların önemli bir parametresi olmalıdır.

Bir etkinlik düzenlediğinizi ve vejetaryen davetliler olmasına rağmen servis ettiğiniz tüm yemek seçeneklerinin etli olduğunu düşünün. Bu kararınız en iyi ihtimalle bir dikkatsizlik olarak yorumlanır ve vejetaryen katılımcıların aç kalmasıyla sonuçlanır. Ancak bu etkinliğin et tüketmeyen kişilere açık olmadığı anlamını çıkarmak da yanlış olmaz. Zira evinize bir misafir çağırsaydınız onun yemediğini bildiğiniz bir yemek pişirmek iyi bir ev sahipliği olmazdı.

Bir eğitim verdiğinizi ancak sınıfta sigara içtiğinizi düşünün. Bu davranış eğitim materyaline erişmek için sigara dumanı solumaya mecbursunuz demenin bir başka yoludur. Bunun eğitmenin bir tercihi olduğu doğrudur ve istemeyen bu eğitime katılmasın denebilir. Ancak bunu tercih etme serbestiniz olması, karar alma mercii olarak aldığınız tutumun kişileri eğitime erişmek ve dumana maruz kalmak arasında bir seçim yapmaya mecbur bıraktığı gerçeğini değiştirmez.

Şimdiye kadar verilen örnekler (kişilerin beslenme tercihlerini gözetmek veya yanlarında sigara içmemek), birtakım mücadeleler sonucunda kazanılmış ve artık görece çok sayıda insanın uzlaştığı farkındalıklardı. Tam da bu noktada, bu kapsamın dışında kalan, henüz pek de farkında olunmayan, önemi kavranamayan bir konuya değinmek isterim: özgür yazılım. Pek çok topluluk iletişim kurmak, toplantı yapmak, belge yazmak, işlerini takip etmek gibi amaçlarla yazılımları kullanır. Aslında bu; toplulukta bulunmak isteyen kişi, bu yazılımın kullanıcı sözleşmesini onaylamakla yükümlüdür demektir. Söz konusu olan pek çok kişi adına bir yazılım tercihinde bulunmak olduğunda, kendi özgürlüğünüzü feda ederek bir kullanıcı sözleşmesini okumadan imzalarkenki rahatlığınızı sürdürmemelisiniz. Çünkü sanıyorum ki topluluğunuza katılmak isteyen bir kişiye “Hoşgeldin! Şimdi senden kişisel verilerini şu gözetim devi şirkete açmanı, özgürlüğünden ödün vermeni ve bir takım kendimizin bile okumadığı belgelere imza atmanı rica ediyoruz. Bu şartları sağlarsan aramıza katılabilirsin.” dediğinizi bilseniz aynı rahatlığı sürdürmezdiniz.

Özgürlük mücadelesi içinde bir örgütlenme olarak paydaşlarınıza “WhatsApp grubundan konuşuyoruz, kullanmıyorsanız da bir alternatif sunamayız çünkü herkes burada.” dediğinizde kişiyi sürdürdüğünüz özgürlük mücadelesi ve yazılımın kullanıcısı olarak kendi özgürlüğü arasında bir çıkmaza sokmuş oluyorsunuz. Daha kötüsü, kişi gruba dahil olmanın güçlü motivasyonuyla yazılım özgürlüğünü feda ederse o kişinin elini diğer topluluklardan da özgür yazılımlar kullanmayı talep etmesi konusunda zayıflatıyorsunuz. Çünkü normalde özgür yazılım kullanmaya göç edebilecek bir topluluk da, sizin yarattığınız bağımlılık yüzünden, o kişiye kolayca “E zaten WhatsApp kullanmıyor musun sen?” diyecektir. Bu soru konuyla doğrudan ilişkili olmasa da, aslında size artık et yemediğini söyleyen birine “Dün seni görmüştüm et yemiştin, şimdi de yiyiver.” demeniz kadar anlamsız olsa da, tartışma içerisinde etkili bir safsata olarak kullanılıp kişiyi özgürlük talebinden alıkoyabilir.

Yeri gelmişken şunu da ifade etmeliyiz ki bir kişinin özgür yazılım tercihi, kişinin normalde kullandığı mülk yazılımlar öne sürülerek savuşturulamaz. Kişi almak istediği risklere, vereceği ödünlere ancak kendisi karar verebilir. Kişinin özgür yazılım konusunda ne kadar tutarlı davrandığı onun özgürlük talebinin meşruiyeti ile ilgili bir ölçüt olamaz. Bunlar birbirinden bağımsız iki konudur. Dolayısıyla “Okulda özgür olmayan bir yazılım kullanarak ödev teslim ettiğini görmüştüm. Bu senin gerçek bir özgür yazılım savunucusu olmadığını gösterir. Bu durumda benimle de WhatsApp üstünden yazışabilirsin.” akıl yürütmesi hatalıdır. Bu hatayı, anlamlı gibi görünen hileli “Seni fastfood yerken görmüştüm, aslında o kadar da sağlığına düşkün değilsin. Şimdi benim sigaram mı sorun oldu ona gelene kadar ohoo” cümlesinin anlamsızlığına bakarak da anlayabiliriz. Ne yazık ki sosyal yaşam mülk yazılımlarla kuşatılmış durumda. Bunlardan kaçınmaz bazı durumda bir şeylerden mahrum kalmakla sonuçlanabiliyor. Bu noktada kişi sınırını nereye çizeceğine kendi parametrelerince karar verebilir. Kişilerin tutarlı davranmalarını gerçekten önemsiyorsanız onlara neden özgür seçenekler sunulmadığını sorgulayabilirsiniz.

Eğitim söz konusu olduğunda işin vehameti iyice gözler önüne seriliyor. Ders verdiğiniz üniversitede eğitim almaya hak kazanmış kişilere, “Bu dersin ön koşulu Zoom kullanmanızdır.” demek aslında bir şirketin ürününü dayatmaktır. “Bu derse ancak ve ancak Stabilo kalemle katılabilirsiniz.” demekten bile daha kontrolcü bir tavırdır. Çünkü Stabilo kalemler en azından özgürlüğümüzü ihlal etmezler. Bu durumda kişinin kabul etmeme hakkı olduğunu ve bunun bir dayatma olmadığını düşünebilirsiniz. Ancak okulunu bitirmek için bu dersi alması gereken bir kişinin bu kararı hiçbir baskı altında kalmadan alabileceğini düşünmek gerçekçi olmaz.

Şu bir gerçek ki, çoğu topluluğun alternatif bir kanalı yürütmeye yetecek bir iş gücü yok. Bu durumda önerimiz, ana iletişim kanallarını özgür yazılımlardan oluşturarak topluluğun daha en başından mülk yazılımlara bağımlı olmasını önlemek. Tek bir kanal olacaksa, burada kullanıcı özgürlüğüne saygılı olan seçenek tercih edilmelidir.

Mülk yazılımlar kullanmakta özgür olduğunuzu düşünebilirsiniz. Ancak özgürlük bireysel bir mesele değildir. Nasıl ki cinsiyetçi küfür etmeyi tercih edebilmeniz ve bunu yapabilmeniz, bunun bir özgürlük olduğu anlamına gelmiyorsa (çünkü aslında kadınların özgürlüklerinden harcıyorsunuzdur), aynı şekilde sizinle çalışmak isteyen kişileri mülk yazılımlara mecbur etmeyi de ancak “tercih” edebilirsiniz. Diğerlerinin özgürlüklerinden harcayan bu davranış bir özgürlük değildir.

Bu davranışların hiçbiri kesin olarak yapılamaz değildir. Bir kişinin özgür yazılım tercihi, ancak yanında sigara içilmesini istememesi kadar keyfi bir taleptir. Bunlardan birini çok meşru bulurken diğerini bulmuyorsanız, bunun sebebi sizin bu alana ve mücadeleye uzak olmanız olabilir. Ancak sanılanın aksine özgür yazılım mücadelesi beyhude bir çaba, romantik bir heves değil, bir özgürlük talebidir. Dolayısıyla evet, yanınında sigara içirmeme talebi ne kadar keyfiyse özgür yazılım da o kadar keyfidir. Ancak “Bu yazılım yeşil değil ve bu yüzden kullanmak istemiyorum.” demek gibi değildir. Davranışınız ne olursa olsun, bundan sonra sizin kararınızla bir yazılım tercihi yapıldığında, yazılım özgürlüğünün de bir parametre olarak, hem de normalde muhtemelen görmezden gelmeyeceğiniz diğer parametreler kadar önemli bir tanesi olarak, orada durduğunun farkında olmalısınız.

AKP iktidarının faşizmi en had safhada hissettirdiği, Türkiye’nin en önemli müzesi olan Ayasofya Müzesi’nin kapatıldığı, kadınların güvencesi İstanbul Sözleşmesi’ne el uzatıldığı, iktidarın benimsediği baskıcı ve muhafazakar siyasi hattın dijital ayağı olarak, 5651 sayılı İnternet özgürlüğünün katili olan yasada değişiklik yapmayı hedefleyen ve kamuoyunda “Sosyal Medya Yasa Tasarısı” olarak bilinen bir yasa gündeme gelmiştir.

5651 sayılı “İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkındaki Kanun” mevcut haliyle dahi özgürlük düşmanı, sansüre yol veren, aşırı müdahaleci ve yararından çok zararını gördüğümüz bir kanundur. Bu kanun ve uygulamadaki eğilimler sebebi ile şu anda Türkiye’de binlerce web sitesi yasaklı durumdadır. Ancak bunca sansür ve gözetimin bugüne kadar hangi suçları engelleyebildiği meçhuldür. Bu kanun yüzünden bu ülkede yaşayan insanlar, devletin bitmek bilmeyen egemenlik arzusu sebebiyle 990 gün Vikipedi’ye erişemediği gibi İnternet aracılığıyla gerçekleşen ve bireyleri ilgilendiren suçların soruşturmaları ise bu kanundan hiçbir hayır görememektedir.

Şimdi, faydasından çok zararını gördüğümüz kanunun zorbalık yetkileri artırılarak, zaten adaletli bir İnternet erişimi olmayan Türkiye vatandaşlarının bilgiye erişimi “tamamen” devletin kontrolüne alınmaya çalışılıyor. İlgili kanun değişikliğinin getirdiği yeni kısıtlamalar şunlar:

• Günlük 1 milyondan fazla trafiği olan platformların birer ülke temsilcisi görevlendirmesi zorunlu olacak. Platformlar bunu yerine getirmezse, trafikleri önce %50, sonra %90 oranında daraltılacak.
• Kaldırılması talep edilen içeriğin kaldırılmaması durumunda, şirkete mesaj başına 1 milyon liradan 10 milyon liraya kadar ceza kesilebilecek.
• Şirketlerin Türkiye’deki kullanıcılarının verilerini Türkiye’de tutması zorunlu olacak. Anlık mesajlaşma platformları için de aynı şartlar söz konusu olacak.
• BTK, “gerekli görüldüğü hallerde” polis veya jandarma eşliğinde ilgili servislerin ofislerini basabilecek.
• Bu Kanun ile izlemeye ve engellemeye yol açabilecek geniş ve ucu açık yetkiler tanınacak.

Toplu gözetim ve sansür

Yeni düzenlemeden kontrol ve sansürden başka hiç bir beklentinin olamayacağı aşikardır. Bunu görmek için iki adım uzağında olduğumuz Çin örneğinden daha uzağa bakmak gerekmez. Çin, vatandaşların verilerini dilediğinde sorgusuz sualsiz elde edebilmek için ülkede tutmak istemektedir. Gazeteciliğin suç sayıldığı, karasal yayının havuz medyasına kurban edildiği şu günlerde, sosyal medya kanallarının önemi hayatidir. Devlet kontrolündeki araçlarda yer verilmeyen gerçek haberlere erişmek, bir konuda kamuoyu oluşturmak ve örgütlenmek için her gün kullandığımız bu iletişim kanalları, gözetim ve sansür riskiyle burun buruna.

Bu düzenleme ile birlikte, bir sosyal ağdan, devletin var olmasını istemediği bir içeriğin 48 saat içerisinde kaldırılmasının zorunlu hale getirilmesi, temelde bir “Gerçek Bakanlığı” kurulması anlamını taşımaktadır. Bu yolla sosyal medyanın, ana akım medyavari bir hale çevrilmesi işten bile değildir.

Ağ tarafsızlığı

Ağ tarafsızlığı, servis sağlayıcıların ve devletlerin internetteki veriye eşit davranmasıdır. Yayıncı site, içerik gibi parametrelere göre paylaşılan veriyi daha zor veya kolay ulaşılabilir hale getirmek ağ tarafsızlığını ihlal etmektir. Örneğin; devletin, beğenmediği bir içeriğe gelen trafiği daraltması, yani içeriği daha yavaş yüklenen ve dolayısıyla daha zor ulaşılabilen hale getirmesi ağ tarafsızlığının ihlalidir. Söz konusu yasa değişikliği, sosyal medya platformlarının sansür ve gözetim mekanizmalarını kabul etmemesi durumunda ağ tarafsızlığının ihlalinin yasal zeminini oluşturur. İnternette ifade özgürlüğünün sağlanabilmesi için ağ tarafsızlığının korunması şarttır. Yeni düzenleme, zaten ülkemizde eksikliği çekilen ağ tarafsızlığı ilkesinin geri dönülmez bir şekilde çiğnenmesi anlamına gelmektedir.

Devlet gözetiminin ve sansürün önünü açan, ifade özgürlüğümüzü elimizden almayı hedefleyen bu düzenlemeyi tanımıyoruz. Herkesi özgür bir İnternet için bu yasa tasarısıyla mücadeleye davet ediyoruz. İnternet yaşamdır!

Kahrolsun istibdat, yaşasın hürriyet!

Özgür Yazılım Derneği

Geçtiğimiz günlerde, COVID19 salgınını adeta bir fırsata çeviren hükümetin, hali hazırda hak ihlalleriyle dolu olan bu yasaya eklemeler yapılacağı konusunda söylentiler oldu. Şimdilik tasarıdan çıkarılan bu düzenlemeler 5651’in zorbalık yetkilerini arttırarak; zaten adaletli bir İnternet erişimi olmayan Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının bilgiye erişimini “tamamen” devletin kontrolüne alınmaya çalışıldığının göstergesidir. 5651’e önerilen değişikliklerle aşağıdakiler artık “kanunen” mümkün olacaktı;

• Bir milyondan fazla üyesi olan platformların birer ülke temsilcisi görevlendirmesi zorunlu olacak. Platformlar bunu yerine getirmezse, trafikleri önce %50, sonra %95 oranında daraltılacak.
• Kaldırılması talep edilen içeriğin kaldırılmaması durumunda, şirkete mesaj başına milyonlarca lira ceza kesilebilecek.
• Şirketlerin Türkiye’deki kullanıcılarının verilerini Türkiye’de tutması zorunlu olacak. Anlık mesajlaşma platformları için de aynı şartlar söz konusu olacak.
• Bu Kanun ile izlemeye ve engellemeye yol açabilecek geniş ve ucu açık yetkiler tanınacak.

Bu değişiklikler bugün tasarıdan çıkarılsa da, devlet niyetini belli etmiştir. Bu girişim, zaten sorunlu olan İnternet Yasası’ndaki hak ihlalleriyle mücadele ederken, bir yandan da kazanılmış haklarımızı korumak için tetikte olmamız gerektiği gerçeğinin bir kez daha altını çiziyor. Devlet, dijital gözetimin halka karşı ne kadar güçlü bir silah olduğunu bildiği için salgın gündemini fırsat bilerek apar topar bu düzenlemeleri öne sürüyor. Ancak biz de en temel özgürlüğümüze yapılan bu saldırıların bedelinin ne kadar ağır olduğunu biliyoruz. Bahsi geçen hak ihlallerine asla izin vermeyeceğiz.

Özgür Yazılım Derneği

Özgürlük ile ilgili yaygın bir yanlış bulunmaktadır. Neredeyse herkes özgürlüğün onlara ait(!) bir şey olduğunu düşünmekte. O kadar çok cümle “benim özgürlüğüm” ifadesini içermekte ki neredeyse herkesin bir miktar özgürlüğü cüzdanında harcamak üzere taşıdığına inanılabilir.

Özgürlük pek çok şey gibi diyalektik eşi ile tanımlanır. Gölgenin ışık olmadan var olamaması gibi özgürlük de baskının olmadığı durumda var olmaz. Eğer “özgür olunacak” bir baskı ortada olmazsa özgürlük diye bir kavramı tanımlamaya ne gerek olur ki? Bask bir kişiden, kurumdan hatta yerçekimi gibi fiziğin kendisinden dahi gelebilir. Bu konuda bir ayrım yok. Kamusal bir kural tarafından sınırlandırılmak ile yerçekiminin etkisi arasında bir fark yok; sonuçta tam olarak özerklik gösteremezsiniz. Bu özgürlüğü toplumsal olarak hepimizin paylaştığı ve birlikte ilerlettiği bir kaynak yapar.

Yerçekimi hepimizin ayrımsız paylaştığı bir baskı. Yerçekimi yüzünden dilediğimiz kadar zıplayamıyor veya kayarsak düşüyoruz. Sadece bir kimsenin Dünya’nın bir yerinde uçakla uçuyor olması o kişinin yerçekimine karşı bir çeşit kişisel özgürlüğü olduğu anlamına gelmiyor. Uçaktaki kişi yerçekimine; hava kirliliği, uçağı imal eden işçileirn sömürüsü ve sınırlı hava sahası gibi yerdeki tüm insanların olan ortak kaynakları tüketerek erişiyor.

Özgürlük fikri homo sapiens sapiens’in içkin bir özelliğidir. İnsanlık, tarihinde ürettiği aletleri uzaydan gelmiş siyah bir blok sebebi ile değil, doğanın kötü hava, yırtıcılar gibi tüm baskılarına karşı koymanın saf ihtiyacı ile yaptı. Bu araçlar insanlın özgürlüğünü kısıtlayan tüm doğa etmenleri ile mücadele etmek ve insanlığı bugünlere getirimek için kullanıldı. Bu sebeptendir ki hapis edilmek bir cezadır ve köle kılınmaya hiç bir zaman gerçekten rıza verilmemiştir.

Mülk yaılımlar ve hizmetler kullanmak adına bir özgürlüğünüz yok! Sayısal ve bugün neredeyse fiziksel efendilerimize kendinizi köle kılmak için size verilmiş şahsi bir hakkınız yok. Aksini iddia etmek ya cehalet ya da homo sapiens sapiens olmamakla eşdeğerdir. Gerçekten kabul edilebilir alternatiflerin olmadığı durumda özgür irade yoktur ve neredeyse her koda ve cihaza bir avuç şirket tarafından hükmedildiği bir durumda siz özgürce karar veremezsiniz.

Eğer sayısal köleliğe bir alternatif olduğu gerçeğinden habersizseniz bu tartışmadan muafsınız fakat özgür yazılımın, özgür donanımın, tamir etme hakkı hareketinin varlığından ve kendi kaderini tayin ve gücü halka nasıl geri iade etmeye uğraştıklarını biliyorsanız köleliği seçemezsiniz! Bir alternatifi varken yüklediğiniz her mük yazılım, üye olduğunuz her özgür olmayan hizmet, kullandığınız kamu kaynağı emen aracı ile aslında dünyadaki diğer tüm insanlardan bir parça özgürlük çalıyorsunuz, efendilerinize besliyorsunuz ve tabakta kalanlarını da kendi bencil ihtiyaçlarınız için kullanıyorsunuz!

Bu gerçeğin ne inkarı ne de etrafından dolanmanın bir yolu var. Bu, insanlık tarihinde daha önce yaşandı. İnsanlar yaşamları için ayaklandı ve bugün özgürlük ile haklar olarak bildiğimiz herşey onların mücadelesi ve acılarının üzerine kuruldu. Eğer özgürlüğünüzden vazgeçmeye karar verdiyseniz bunun bir bedeli olduğunun farkında olmanız gereklidir.

“Özgür yazılım” ve “açık kaynak” terimleri neredeyse aynı yazılımları tanımlamaktadır. Fakat sözkonusu yazılımlar hakkında bambaşka değerler üzerinden bambaşka şeyleri ifade etmektedirler. Özgür yazılım hareketi bilgisayar kullanıcılarının özgürlüğü için çalışır ve özünde özgürlük ve adalet hareketidir. Aksine, açık kaynak ise pratik faydalar üzerine yoğunlaşır ve değerler üzerine söz söylemez. Bu yüzden biz açık kaynak ile ortaklaşmıyor ve bu terimi kullanmıyoruz.

Bir yazılıma “özgür” dediğimizde, aslında o yazılımın kullanıcının; yazılımı çalıştırma, nasıl çalıştığını öğrenme ve değiştirme, değiştirilmiş veya değiştirilmemiş kopyalarını dağıtma gibi temel özgürlüklerine saygılı olduğunu ifade ederiz. Bu ücret değil bir özgürlük meselesidir. Bu yüzden yazılım özgürlüğünden bahsedildiğinde “fikir özgürlüğünü” koşullarında düşünmelisiniz.

Söz konusu özgürlükler hayati önemdedir. Sadece kullanıcıların bireysel koşulları için değil, bir bütün olarak toplumsal fayda için önemlidirler çünkü sosyal dayanışmayı desteklemekle paylaşımı ve imeceyi yaygınlaştırır. Bu özgürlükler kültürümüzün ve yaşamımızın giderek sayısallaştığı bir dünyada çok daha önemli olmaktadır. Sayısal sesler, görüntüler ve kelimeler dünyasında özgür yazılım artarak genel olarak özgürlük için elzem olmaktadır.

Dünya çapında yüz milyonlarca insan artık özgür yazılım kullanmakta. Hindistan’ın ve İspanya’nın belirli bölgelerindeki devlet okulları artık öğrencilerine özgür GNU/Linux işletim sisteminin nasıl kullanılacağını öğretmekte. Buna rağmen çoğu kullanıcı bu sistemi ve özgür yazılım topluluğunu oluşturmamıza sebep olan ahlaki sebepleri bilmemekte çünkü bu günlerde bu sistem ve topluluk sıklıkla “açık kaynak” olarak söz konusu özgürlüklerden neredeyse hiç bahsetmeyen bir felsefenin adı ile anılmakta.

Özgür yazılım hareketi 1983’ten beri bilgisayar kullanıcılarının özgürlüğü için çalışmalarda bulunmakta. 1984’te özgür işletim sistemi GNU’nun çalışmalarını başlattık ki; kullanıcıların özgürlüklerini tanımayan özgür olmayan işletim sistemlerini kullanmaktan kaçınabilelim. 1980’ler boyunca işletim sisteminin çoğu temel parçasını geliştirdik ve yayınlamak için özellikle yazılımların kullanıcılarını özgürlüklerini koruyabilmesi için GNU Genel Kamu Lisansı (GNU GPL)‘i geliştirdik.

Özgür yazılımın tüm kullanıcıları ve geliştiricileri özgür yazılım hareketinin hedefleri ile ortaklaşmış değildi. 1998’de özgür yazılım topluluğunun bir kısmı koparak “açık kaynak” ismi altında çalışmaya başladı. İfade aslen “özgür yazılım”(ingilizce free software- free bedava anlamına da gelmekte) ifadesindeki olası kavram karmaşasını atlatabilmek üzere önerilmişti fakat çok geçmeden özgür yazılım hareketinin felsefi görüşünden bir hayli farklı bir görüşün taraf ile ilişkilendi.

Açık kaynağın bazı destekçileri ifadeyi şirket yetkililerine yazılımın pratik faydalarını gösterip doğru ve yanlışlar üzerine duymak istemediklerini saklayarak hoşlarına gitmek üzere, özgür yazılım için bir “pazarlama” kampanyası olarak gördüler. Bazı diğer destekçiler ise dümdüz özgür yazılım hareketinin ahlaki ve sosyal değerlerini reddettiler. Görüşleri ne olursa olsun, “açık kaynak” için çalışırken kimse değerlere ne gönderme yaptı ne de savundu. “Açık kaynak” ifadesi hızla güçlü ve güvenilir yazılımlar geliştirmek gibi pratik faydalara ilişkin fikir ve iddialar ile ilişkilendi. Açık kaynağın çoğu destekçisi zamanla aynı çizgiye geldiler. “Açık kaynak” üzerine çoğu tartışma doğru ve yanlışa dikkat etmez, sadece yaygınlığa ve başarıya önem verir. Azınlıktaki bir grup açık kaynak destekçisi bu günlerde özgürlüğü mesele etmektedir fakat aksi görüşteki çoğunluğun içinde kaybolmaktadırlar.

İki görüşte neredeyse aynı tipte yazılımları tanımlamaktadır fakat onlar(açık kaynak) temel olarak farklı bir görüşün savunusunu yapmaktalar. Özgür yazılım hareketi için özgür yazılım bir ahlaki zorunluluktur ve kullanıcıların özgürlüğü için gereklidir. Aksine açık kaynağın felsefesi sorunu, yazılımı nasıl “daha iyi” yaparız yönüyle görmektedir. Bu bakımdan özgür olmayan yazılımları eldeki soruna yönelik yetersiz bir çözüm olarak tanımlamaktadırlar.

Özgür yazılım hareketi için ise özgür olmayan yazılımlar sosyal bir problemdir ve çözümü kullanmayı bırakmak ve özgür yazılımlara geçmektir.

“Özgür yazılım” ve “açık kaynak” eğer aynı (neredeyse) yazılımı ifade ediyorsa hangisini kullandığımız fark eder mi? Evet eder çünkü farklı kelimeler farklı fikirleri iletir. Özgür bir yazılım herhangi bir ad altında size aynı özgürlükleri veriyor olsa da özgürlüğü kalıcı olarak sağlamak için gerekli olan insanlara özgürlüğün değerini öğretmektir. Eğer bu yolda yardımcı olmak istiyorsanız özgür yazılımdan bahsetmek elzemdir.

Özgür yazılım hareketi olarak biz açık kaynağı düşman olarak görmüyoruz. Düşman mülk(özgür olmayan) yazılımlardır. Fakat insanların bizim özgürlükten yana durduğumuzu bilmesini istiyoruz ve yanlış şekilde açık kaynak destekçileri olarak anılmaya karşı çıkıyoruz. Bizim peşinde olduğumuz “açık kaynak” değil ve karşısında durduğumuz “kapalı kaynak” değildir. Altını çizmek için bu terimleri kullanmaktan kaçınıyoruz.

Özgür yazılım ile açık kaynak arasındaki pratik farklılıklar

Pratikte açık kaynak, özgür yazılıma göre daha biraz daha gevşek bir duruş sergilemekte. Bildiğimiz kadarı ile yayınlanmış olan tüm özgür yazılım kodları açık kaynak tanımına uymaktadır. Neredeyse tüm açık kaynak yazılımlar özgür yazılımdır fakat istisnalar bulunmakta. Öncelikle bazı açık kaynak lisansları çok kısıtlayıcı olduğundan özgür lisans olarak değerlendirilemezler. Örnekle, “Open Watcom” özgür değildir çünkü ruhsatı değiştirilmiş bir kopya üretmeye ve şahsi kullanımına izin vermemektedir. Talihimize çok az yazılım bu tip ruhsatlar kullanmaktadır.

Dahası bir programın kaynak kodu copyleft olmayan zayıf bir ruhsata tabi olduğunda programın çalıştırılabilir dosyaları başkaca özgür olmayan koşullar taşıyabilir. Örneğin Microsoft Visual Studio ile bunu yapmaktadır.

Eğer bu çalıştırılabilir dosyalar yayınlanan kaynak ile tamamen eşleşiyor ise açık kaynak olarak tanımlanabilmekte fakat özgür yazılım olamamakta. Lakin, bu durumda kullanıcı kaynak kodunu derleyerebilmekte ve özgür olarak derlediği çalıştırılabilir dosyayı dağıtabilmekte.

Son ve en mühim konu olarak pratikte bilgisayar içeren çoğu ürünün çalıştırılacak koda ilişkin kullanıcıları başkaca yazılım çalıştırmaktan men etmek üzere imza kontrolü yapması gelmekte. Sadece ayrıcalıkli tek bir şirket cihaz üzerinde çalışacak yazılım üretebilmekte ve cihazın tüm işlevlerine erişebilmekte. Biz bu tip cihazları “tiran” olarak anıyoruz ve uygulamaya ilk örneğini gördüğümüz üründen (TiVo) esinlenerek “tivolamak” (tivoization) diyoruz. Çalıştırılabilir dosyalar özgür kaynak kodundan elde edilmiş ve özgür bir lisansla yayında olsa bile kullanıcı değiştirilmiş versiyonlarını çalıştıramamakta ve hali ile çalıştırılabilir dosya de-facto özgür olmamakta.

Çoğu Android ürünü kaynak kodu GNU GPLv2 ile ruhsatlı olmasına rağmen özgür olmayan tivolanmış çalıştırılabilir Linux kodları içermektedir.

Açık kaynak için kaynak kodunun ruhsatından başka bir endişe kaynağı yoktur. Böylelikle açık kaynak ve özgür Linux’tan elde edilmiş kodla derlenen çalıştırılabilir dosyalar açık kaynaktır ama özgür değildir.

“Özgür Yazılım” ve “Açık Kaynak” ile İlgili Yanlış Bilinenler

“Özgür yazılım” ifadesi yanlış anlaşılmaya açıktır. Kullanılacak “bedelsizce alabileceğiniz yazılım” ifadesi ile amaçlanan “kullanıcıya belirli özgürlükleri veren yazılım” ifadesi aynı anda “özgür yazılım” teriminden çıkarılabilir(özgür kelimesi İngilizce’de bedava ile eş anlamlı olduğu için). Biz bu soruna özgür yazılımın tanımını yayınlayarak ve “özgür ifade gibi düşünün bedava bira gibi değil” diyerek çözümlüyoruz. Bu ideal bir çözüm değil ve sorunu kökünden çözmesi mümkün değil. Eğer başkaca bir soruna yol açmayacak olsaydı kesin ve doğru bir terim çok daha iyi olurdu.

Ne yazık ki İngilizde’deki diğer tüm ihtimaller kendince sorunlar içermekte. İnsanların önerdiği pek çok öneriyi değerlendirdik fakat hiç biri geçiş yapmak için açıkça “doğru” gelmedi. (Mesela, bazı bağlamlarda Fransızca ve İspanyolca olan “libre” kelimesi iyi olmakta fakat Hindistan’daki insanlar bu kelimeyi hiç tanımamakta.) “Özgür yazılım” için teklif edilen her değişiklik bir çeşit anlamsal sorun içermekte ve bu sorun “açık kaynak yazılım’ı” da içermekte.

“Açık kaynak yazılımın” resmi tanımı (Açık Kaynak Girişimi tarafından yayınlanan ve buraya eklemek için çok uzun olan) özgür yazılım için bizim belirlediğimiz kriterlerden doğrudan türetilmiştir. Aynısı değildir ama bazı yönlerden daha gevşektir. Yine de tanımları birçok noktada bizim tanımlarımız ile örtüşmektedir.

Ne var ki; “açık kaynak yazılım” tabirinden anlaşılan doğal anlam - ki pek çok insan bu anlama geldiğini düşünmekte- “kaynak koduna bakılabilmesidir”. Bu sınıflandırma özgür yazılım tanımından çok daha zayıftır, aynı zamanda açık kaynağın kendi tanımından da bir o kadar zayıftır. Bu tanım ne özgür ne de açık kaynak pek çok yazılımı kapsamaktadır.

“Açık kaynağın” bariz anlamı onu savunanların amaçladığından farklı olduğuna göre sonucun çoğu insan tarafından terimin yanlış anlaşılması şaşırtıcı değildir. Yazar Neal Stephenson’a göre herkesin kaynak kodunun bir kopyasını alabilmesinden ötürü “Linux ‘açık kaynak’ yazılımdır. Kanımca kendisi bilerek terimin resmi tanımının duruşuna karşı çıkmış veya eleştirmiş değildir. Düşünceme göre basitçe İngilizce dilinin basit bir dönüşümü ile terime anlam bulmuştur. Kansas(ABD) eyaleti de benzer bir tanım yayınlamıştır: “Açık kaynak yazılımlardan faydalanın(OSS). OSS, öznel ruhsat koşulları kod ile yapılabilecekleri belirlese bile kaynak kodu serbestçe ve açıkça elde edilebilen yazılımdır.”

New York Times bir makalesinde tanımı iyice esneterek, yazılımlara ön versiyonlarında beta test yaparak gizli geri dönüşler yapan kullanıcıları kapsayacacak şekilde genişletmiştir. Halbuki mülk yazılımlar bunu on yıllardır zaten yapmaktaydılar.

Terim, patentsiz yayınlanan donanım tasarımlarını kapsayacak kadar bile genişletilmiştir. Patentsiz donanım tasarımları topluma çok değerli katkılardır fakat “kaynak kod” bu tasarımların bir parçası değildir.

Açık kaynak destekçileri bu durumla mücadele etmek için resmi tanımlarına gönderme yapmakta fakat bu doğrulama çabası bizim için olduğundan daha etkisiz olmakta. “Özgür yazılım” terimi iki doğal anlama sahip. Biri kastedilen anlamı yani bir kişi bir kez “fikir özgürlüğü” ile “bedava bira” arasındaki fikir farklılığını kavradıktan sonra tanımı bir daha karıştırmayacaktır. Fakat “açık kaynak” terimi doğal olarak bir anlama gelmektedir ve o anlam da destekçilerinin amaçladığından farklıdır. Bu durumda remi tanımı haklı çıkarmak ve açıklamak için öz bir yol yoktur. Bu çok daha kötü bir kafa karışıklığı yaratmaktadır.

“Açık kaynağa” ilişkin bir başka yanlış anlaşılma da “GNU GPL kullanılmaması” olduğudur. Çoğunlukla bu durum bir başka yanlış anlaşılma olarak “özgür yazılımın” “GPL ile ruhsatlanmamış yazılım” olduğu yanılgısı ile birlikte gelmektedir. Bu ifadelerin ikiside yanılmaktadır çünkü GNU GPL açık kaynak ruhsatı olarak değerlendirilmekte ve çoğu açık kaynak ruhsatları da özgür yazılım ruhsatı sayılmaktadır. GNU GPL dışında pek çok özgür yazılım ruhsatı bulunmaktadır.

“Açık kaynak” tanımı yazılım ruhsatının konu olmadığı, kaynak kodun bir parçasını oluşturmadığı; devlet, eğitim ve bilim gibi alanlarda kullanılmakla daha da esnetilmiştir. Bu eylemler ile ortak bulunulan tek taraf bir şekilde insanların katılmaya davet edilmiş olmasıdır. Terimi öyle bir esnetmişlerdir ki; “katılımcı” veya “şeffaf” veya daha azı anlamına gelmeye başlamıştır. Daha kötüsü ifadesiz bir moda sözcüğe dönüşmüştür.

Farlı Değerler Farklı Sonuçlara Çıkabilir - Her Zaman Değil

1960’larda radikal gruplar fraksiyonlaşma ile tanırlardı. Bazı organizasyonlar strateji detayları üzerinden bölünmüş ve iki kardeş grup birbirlierine benzer hedef ve değerleri olmasına rağmen düşman kesilmişlerdir. Sağ siyaset bunu çokça sola karşı kullanmış ve eleştirilerine alet etmiştir.

Kimileri radikal grupların ayrılıkçılıklarını örnek verek özgür yazılım hareketini kötülemeye çalışmıştır. Kendileri durumu tersten anlamaktadır. Biz açık kaynak tarafı ile temel hedef ve değerler üzerinden anlaşamıyoruz fakat onların görüşü ile bizimki özgür yazılımların geliştirilmesine yönelik aynı pratik davranışları desteklemektedir.

Sonuç olarak özgür yazılım hareketi ve açık kaynak tarafı çoğunlukla yazılım geliştirmesi gibi pratik konularda birlikte çalışmaktadır. Farklı felsefi görüşlerin farklı insanların aynı projelerde birlikte çalışabilmesi dikkate değerdir. Her halde temelli olarak farklı görüşlerin çok farklı eylemlere yol açtığı durumlar da vardır.

Açık kaynağın arkasında durduğu fikir, kullanıcılarının yazılımları değiştirmesinin ve tekrar dağıtmasının yazılımı daha güçlü ve güvenilir kılacağıdır. Fakat bu kesin değildir. Tüm mülk yazılımların geliştiricileri doğal olarak yetersiz değildir. Kimi zamanlar kullanıcı özgürlüğüne saygılı olmasalar da güçlü ve güvenilir yazılımlar üretmektedirler. Bu duruma özgür yazılım aktivistleri ve açık kaynak destekçileri çok farklı şekilde tepki vereceklerdir.

Özgür yazılım ideallerinden fazla etkilenmemiş, saf bir açık kaynak destekçisi şunu söyleyebilir: “bizim geliştirme modelimizi kullanmadan bu kadar iyi bir yazılım geliştirebilmene şaşırdım. Nasıl bir kopyasını alabilirim?” Bu tutum sadece özgürlüğü ortadan kaldıracak davranışları ödüllendirecektir.

Özgür yazılım aktivisti ise şunu diyecektir: “Yazılımın çok çekici fakat ben özgürlüğüme daha fazla değer veriyorum. Bu sebeple yazılımını reddediyorum. İşimi bir başka şekilde göreceğim ve özgür bir alternatif geliştirilmesine katkı sunacağım.” Eğer özgürlüğümüze değer veriyorsak bunu sürdürebilir ve savunabiliriz.

Güçlü, Güvenilir Yazılımlar Kötü Olabilir

Yazılımların güçlü ve güvenilir olmasının arkadaşında bulunan fikrimiz yazılımların kullanıcılarına hizmet etmesi gerekliliğine dayanmaktadır. Eğer yazılım güçlü ve güvenilir ise bu kullanıcılarına daha iyi hizmet edeceklerini ifade edecektir.

Fakat yazılım kullanıcılarının özgürlüğüne değer verdiği sürece onlara hizmet edebilir. Yazılım kullanıcıların esir etmek üzere tasarlandı is ene olacaktır? Bu durumda yazılımın güçlü olması zincirlerin daha dayanıklı, güvenilir olması da sökülmesinin daha zor olması anlamına gelecektir. Kullanıcılarını gözetlemek, kısıtlamak, arka kapılar ve zorlanmış güncellemeler gibi kötücül özellikler mülk yazılımlarda yaygın durumlardır ve bazı açık kaynak destekçileri de benzer uygulamaları açık kaynak yazılımlarda kullanmak istemektedirler.

Film ve müzik endüstrisinin baskısı altında bireysel kullanıma özgülenmiş yazılımlar giderek kullanıcılarını kısıtlamaya yönelmektedir. Bu kötücül özellik Dijital Kısıtlama Yönetimi (Digital Restrictions Management) (defectivebydesign.org) yani DRM olarak bilinir ve özgür yazılımın savunduğu özgürlük ruhunun antitezidir. Sadece ruhen değil aynı zamanda DRM’in amacı özgürlüğünüzü çiğnemek olduğundan DRM geliştiricileri DRM’i sağlayan yazılımların değiştirilmesini zor, imkansız ve hatta yasadışı kılmaya çalışır.

Yine de bazı açık kaynak destekçileri “açık kaynak DRM” diye bir yazılım teklif etmişlerdir. Sizin şifrelenmiş içeriğie erişiminizi kısıtlamak için tasarlanmış yazılımın kaynak kodunu yayınlamak ve değiştirilmesine izin vermekle sizin gibi kullanıcıları daha iyi kısıtlayacak yazılımlar elde edilmesi tekliflerinin temel fikridir. Daha sonra yazılım size değiştirmenize izin verilmeyen cihazlar içinde sunulacaktır.

Söz konusu yazılım açık kaynak olabilir ve geliştirme modeli açık kaynak esaslarına dayanabilir fakat bu onu özgür yazılım yapmayacaktır çünkü yazılımı çalıştıran kullanıcıların özgürlüğüne saygı duymamaktadır. Eğer açık kaynak geliştirme modeli bu tip bir yazılımı daha güçlü ve güvenilir kılmakta başarıya ulaşırsa özgürlük konusu çok daha kötü olacaktır.

Özgürlük Korkusu

Özgür yazılım hareketinden ayrılan açık kaynak tarafının kararındaki temel motivasyon “özgür yazılım” fikrinin etik duruşunun bazı insanları rahatsız ettiği idi. Bu doğrudur: özgürlük gibi etik meseleleri gündem yapmak, rahatlık ve sorumluluklardan bahsetmek aslında insanlara gözardı etmeyi arzuladıkları davranışlarının etik duruşu gibi şeyleri düşünmeye sevk etmektir. Bu rahatsızlık yaratabilir ve kimi kimseler dümdüz bunu düşünmeyi reddedebilir. Bu durum bahsettiğimiz konular hakkında konuşmamıza mani değildir.

Açık kaynak liderlerinin yapmayı seçtiği ise tam olarak budur. Etik ve özgürlük konularında sessiz kalarak ve sadece belirli özgür yazılımların anlık pratik faydalarından bahsederek yazılımları şirketler gibi kimi kullanıcılara daha etkili bir şekilde “satabileceklerini” fark etmişlerdir.

Açık kaynak yandaşları yukarıdaki durumdan biraz daha derin düşündüklerinde genellikle açık kaynağı insanlığa bir “hediye” olarak sunmaktan bahsederler. Bunu bir hayır olarak sunmak ahlaki olarak gerekenin ötesindedir ve mülk yazılımları kaynak kodu olmadan dağıtmayı ahlaki olarak haklı olduğunu farzeder.

Bu yaklaşım kendi içinde etkili olmuş sayılır. Açık kaynak retoriği bir çok şirketi ve bireyi özgür yazılım kullanmaya ve geliştirmeye ikna etmiş fakat topluluğumuzu sadece yüzeysel ve pratik seviyede ilerletmiştir. Açık kaynağın sadece pratik değerler üzerine kurulu felsefesi, özgür yazılımın daha derin anlamlarına ket vurmaktadır. Çokça yeni kullanıcıyı topluluğumuza katmakta fakat onlara topluluğun nasıl savunulacağını öğretmemektedir. Bu gelişme bir bakıma iyi fakat özgürlüğü kalıcı kılmaya yeterli değil. Kullanıcıları özgür yazılıma çekmek, özgürlüklerini korumak adına harekete geçmelerinin sadece bir kısmıdır.

Bir noktada bu kullanıcılar kimi pratik faydalar için mülk yazılımlara geri dönmeye davet edileceklerdir. Sayısız şirket bu tip tekliflerle akıl çelmeye, hatta kimileri mülk yazılımlarını bilabedel sunmaktadır. Kullanıcılar neden bunu reddedsin ki? Keşke özgür yazılımın onlara verdiği özgürlüğün kendinden ve kendisi için olan değerinin önemini kimi pratik veya teknik rahatlıktan önemli olduğunu öğrenmiş olsalardı. Bu fikri yaymak için özgürlük üzerine daha çok konuşmalıyız. Topluluğun yararı adına bir miktar “sessizlik” şirketlere yanaşmak için faydalı olabilir ama özgürlüğe düşkün olmanın bir gariplik olmasına sebep olarak kadar yaygınca sessiz kalmak tehlikeli olacaktır.

Bu tehlike tam olarak içinde bulunduğumuz durumu ifade eder. Özellikle dağıtımcılar olmak üzere özgür yazılımla uğraşan çoğu insan özgürlük hakkında çok az konuşur çünkü şirketler tarafından “daha kabul edilebilir” olmak arzularıdır. Neredeyse tüm GNU/Linux işletim sistemi dağıtımları mülk paketleri temel olarak sistemlerine eklemekte ve kullanıcılarına bu durumu bir kusurdan ziyade avantaş olarak sunmaktadırlar.

Mülk eklentiler ile kısmen özgür olmayan GNU/Linux dağitimları kendilerine rahatça yol bulabilmekte çünkü topluluğumuz çoğu yazılımlarının özgürlüğü konusunda ısrarcı değildir. Bu rastgele olmuş değildir. Çoğu GNU/Linux kullanıcıları aramıza özgürlük adına tek kelime söylemeyen “açık kaynak” tartışmaları ile dahil olmuştur. Özgürlüğü el üstünde tutmayan çabalar ve özgürlük hakkında tek kelime etmeyen konuşmalar birlikte yol almaktadır. Bu eğilimi aşmak için daha az değil, daha çok özgürlük üzerine konuşmalıyız.

“FLOSS” ve “FOSS”

FLOSS ve FOSS (Özgür ve libre[1] açık kaynak yazılım ve özgür ve açık kaynak yazılım) terimleri özgür yazılım ile açık kaynak arasında olmak için kullanılmaktadır. Eğer tarafsızlık niyetiniz ise “FLOSS” ikisi arasında iyi olan tercihtir keza gerçekten tarafız bir ifadedir. Fakat özgürlüğün tarafında durak istiyorsanız tarafsız bir ifade kullanmak doğru sayılmaz. Özgürlüğük için mücadele etmek insanlara özgürlüğü desteklediğinizi de göstermeyi gerektirir.

Tüketici Bilinci için Mücadele

“Özgür” ve “açık” tüketicinin farkındalığı için rakiptirler. “Özgür yazılım” ve “açık kaynak” farklı fikirlerdir fakat yazılım üzerine düşünen çoğu insan için aynı kavramın farklı ifadeleridir. İnsanlar için “açık kaynak” düşünmeye alışılması, özgür yazılım hareketinin felsefesi üzerine düşünmeye ve algılamaya bir engel oluşturur. Eğer insanlar bizimle ve yazılımlarımız ile “açık” kelimesi ile tanıştıysalar, bizim aslında başka bir düşüncenin tarafında olduğumuzu algılamaları için onları entellektüel olarak sarsmamız gerekmekte. “Özgür” kelimesini içeren her etkinlik özgür yazılım hareketinin etrafına çekilmiş bu perdeyi daha da genişletmektedir.

Haliyle özgür yazılım aktivistleri kendine “açık” diyen her türlü çalışmayı reddetmelidir. Eğer bir etkinlik kendi içinde iyi ise de yapılan her katkı açık kaynak fikrini yayarak bir miktar da zarara yol açacaktır. Kendine “özgür” veya “libre” diyen pek çok iyi çalışma ve etkinlik vardır. Bu projelere yaplan her katkı aynı zamanda özgür yazılım fikri adına da fayda gösterir. Bunca yararlı proje içinden neden fazladan fayda göstere projeler seçilmesin ki?

Sonuç

Açık kaynak tarafı topluluğumuza yeni kullanıcılar çekerken biz özgür yazılım aktivistleri özgürlük meselesini onların dikkatine sunmanın yükü altına giriyoruz. Biz her zamankinden daha fazla ve yüksek sesle “Bu özgür yazılımdır ve size özgürlük sağlar!” demeliyiz. “Açık kaynak” yerine “özgür yazılım” dediğiniz her an amacımıza destek olmuş olursunuz.

Lakhani ve Wolf’un makalesine göre hatrı sayılır bir grup yazılım geliştiricisi özgür yazılımın temel özelliği olarak özgürlüğü görmektedir. Bu sonuç ahlaki olarak bir endişesi olmayan SourceForge gibi bir siteden geliyor olmasına rağmen ortaya çıkmıştır.

Her özgür yazılım açık kaynaktır ancak her açık kaynak özgür yazılım değildir. Bunu daha doğru anlayabilmek için özgür yazılımın tarihine biraz göz atmak gerekir. Özgürlük kavramı, ancak ortada bir tahakküm aracı mevcut olduğunda anlam kazanır; nasıl ki binlerce yıl önce ortada hiçbir devlet yokken ve mülkiyet tanımlanmamışken toplumsal bir özgürlük mücadelesi ve dahi özgürlük kavramının kendisi söz konusu değilse, mülk yazılımlar ortaya çıkmadan önce de özgür yazılım kavramına ihtiyaç duyulmamıştı.

Yetmişli yıllarla birlikte bilişim dünyasındaki bütün yazılımlar mülk hale gelmişti. Seksenlere girilirken, bir bilişim sisteminin maliyetinin çoğunu artık yazılımlar oluşturmaktaydı. Dolayısıyla bilgisayarlar çoğunlukla şirketlerde ve üniversitelerde bulunmaktaydı. Burada “Ama benim Commodore 64’üm veya Amstrad’ım vardı” diyenleriniz olabilir, ama onlar “ev bilgisayarları” veya “mikrobilgisayarlar”, bahsettiğim konunun dışındalar.

Bu süreçte, binlerce dolar ödeyip satın aldığınızı düşündüğünüz yazılımları aslında satın almış olmuyordunuz, sadece yazılım size belirli koşullar altında kullanmanız için lisanslanıyordu. Yazılım artık ticari bir üründü, ama diğer ticari ürünlerden çok önemli bir farkı vardı. Elinizde 1 ton buğday olduğunu düşünün. Yaptığınız her satışta elinizdeki buğday azalacak ve en nihayetinde bitecektir. Bunun haricinde buğdayı elde etmek için yaptığınız elle tutulur masraflar vardır; traktörlerin ve biçerdöverlerin yaktığı mazot, tarlada çalışan tayfanın yevmiyeleri, buğdayın tarladan depoya ve depodan satılan yere nakliye hizmetleri, buğdayların konulduğu çuval…

Yazılım buradaki farkı şu, eğer elinizde bir tane yazılım varsa istediğiniz kadar satın elinizdeki yazılım “azalmayacaktır”. Depolaması ve nakliyesi ya masrafsız ya da birkaç disket kadar masrafa sahiptir. Ayrıca yazılımı oluştururken illa ki “tayfa” çalıştırmak zorunda değilsiniz, kendi başınıza da yazmış olabilirsiniz.

Ayrıca bir yazılımı temelde “sıfırdan oluşturmuş” olmanız mümkün değildir. Yazdığınız her yazılım, insanlığın ortak birikiminin bir ürünüdür. Bilgi, insanlık tarihi boyunca kümülatif olarak mevcut noktaya gelmiştir. Yazılımı geliştirirken de, bu birikimden faydalanırız; matematikten, fizikten, elektronikten ve bunların alt dallarından yazılımın yazıldığı donanımdan üzerinde geliştirildiği işletim sisteminden, yazılımın yazıldığı programlama diline ve onun derleyicisine kadar pek çok parça, çok ayrı zamanlarda çok ayrı insanlar ve topluluklar tarafından geliştirilmiştir. Bu koşullar altında yazılımın “yaratıcısı” olarak bu yazılımı “mülk edinmek” ve insanların yazılıma erişimini kısıtlamak ne kadar doğrudur?

1983 yılında Richard M. Stallman, MIT’deki ofislerinde bulunan bir yazıcıda yaşadığı bir kağıt sıkıştırması sorununu, yazıcının bellenim (firmware) yazılımı mülk olduğu için tüm imkanlara sahipken çözemedi ve bu noktadan hareketle özgür yazılım kavramını ortaya atmıştır. Ayrıca dönemin en yaygın kullanılan işletim sistemi olan UNIX’in, bire bir uyumlu bütünen özgür bir halini oluşturmak için GNU işletim sistemi projesini başlatmıştır. Çünkü kendi ifadesiyle “bir yazılımı sevdiyseniz onu başkalarıyla paylaşabilmeniz gerekir”.

Bu noktada yazılım özgürlüğü de ilk defa ifade edilmiştir. Bir yazılımın özgür olabilmesi için dört temel özgürlüğü sağlaması gerekir:

• Kullan: Yazılımı her koşulda kullanabilme özgürlüğü.
• Araştır: Yazılımın nasıl çalıştığını anlama ve onu değiştirebilme özgürlüğü.
• Paylaş: Yazılımı kopyalama ve paylaşma özgürlüğü.
• Geliştir: Yazılımı değiştirip, değiştirilmiş ve geliştirilmiş hallerini dağıtma özgürlüğü.

Bu noktadan itibaren yıllar içerisinde geliştirilmeye devam edilen GNU işletim sistemi, en nihayetinde 1991 yılında geliştirilmeye başlanan Linux çekirdeği ile bir araya geldi ve bugün kullandığımız GNU/Linux işletim sistemi ortaya çıktı. GNU/Linux başta olmak üzere bu süreçte geliştirilen bütün özgür yazılımlar tek bir ortak amaç doğrultusunda yazıldı: Kullanıcıların özgürlüğünü sağlamak.

Ancak özgürlük, kendi başına politik bir kavram olarak vardır. Bir tahakküm unsuruna karşı bir mücadele doğrultusunda var olur. Özgürlükten söz ettiğinizde, doğal olarak taraf olur ve özgürlüğünüzü elinizden almaya çalışan bir şeye karşı cephe alırsınız. Yazılım özgürlüğü özelinde bu durum bazı insanları rahatsız etmekteydi, çünkü yazılım özgürlüğü doğası ve karakteristiği gereği politik bir alan olarak var olmak durumundaydı ancak dönemin özgür yazılım topluluğu içerisinde apolitik olmak isteyen bir kitle mevcuttu. Bununla beraber, şirketler ve devletler “özgür yazılım” ifadesinden ve özgürlük felsefesinden pek hoşnut değildi.

Bu gelişmelerle birlikte 1998 yılında ilk defa “açık kaynak” tanımı “özgür yazılım” ifadesinin yerine ortaya atıldı. Açık kaynak, özgür yazılımın politik duruşu ve felsefik yaklaşımının aksine, kullanıcıların ve geliştiricilerin katılımını ve yazılımın oluşumu ve gelişimini, kalitesini ön plana alan pragmatik bir yaklaşım olarak ortaya çıktı. Başlarda bütünen özgür yazılımın yerini alması istense de, doğal olarak topluluk buna karşı çıktı. Çünkü topluluğun içerisinde konuyu yalnızca yazılım geliştirme olarak değil, bir özgürlük mücadelesi olarak addeden çok geniş bir kitle mevcuttu.

Bu noktada bir ayrımı daha yapmak gerekir, “açık kaynak” ve “açık kaynak kod” da birbirinden ayrı iki kavramdır. “Açık kaynak kodlu yazılım”, kaynak koduna erişebildiğiniz herhangi bir yazılım anlamına gelir. “Açık kaynak” ise, özgür yazılıma benzer şekilde kullanıcıların bazı “haklarını” tanımlar. Örneğin TrueCrypt ismindeki bir disk şifreleme yazılımı, “açık kaynak kodludur” ancak yazılımı çalıştırabilmek bazı koşullara bağlandığı için ve yazılımın kopyalanması hususunda bazı noktalara şerh düşüldüğü için “ne özgürdür ne de açık kaynaklıdır”.

Özgür yazılım ve açık kaynak arasındaki temel fark, yaklaşım farkıdır. Özgür yazılım kullanıcının özgürlüğünü esas alır, temel dayanağı budur. Mülk olanın ve mülk edinmeye çalışanın karşısında durur. Basın özgürlüğü gibi, ifade özgürlüğü gibi, düşünce özgürlüğü gibi bir özgürlük mücadelesidir. Açık kaynak ise bir yazılım geliştirme stratejisidir, yazılımın gelişmişliğini ön plana alır. Daha çok katılımcıya ulaşmaya ve daha kaliteli yazılımlar elde etmeye çalışır.

Eğer özgür olmak ve özgürlük sizin için önemliyse, özgür bir dünyada yaşama hayaliniz varsa “özgür yazılım” kavramını kullanın. Özgürlüğün kişisel tercihiniz olmadığını, ancak hepimiz özgür olmak için çabaladığımızda gerçekten özgür olabileceğimizi unutmayın.

Favori kitabevinizden satın aldığınız bir kitabı, yalnızca evinizin salonunda bulunmak zorunda olan, Kardeşler Mobilya’dan alınma bir koltuğa oturarak okuyabildiğinizi ve üzerine de Portakal Kalem üretimi siyah renk bir kalemle not alabildiğinizi hayal edin. Bunun haricinde yapacağınız her türlü okumanın da yasak olduğunu. Bu kitabı sadece Gomore marka bir kitaplığa koyabildiğinizi, hatta bir sabah kalktığınızda kitabın kitaplığınızdan “sözleşmesinin bittiği” gerekçesiyle yok olduğunu. Saçma gibi geliyor değil mi? Ama artık bu bir gerçek, DRM yüzünden.

Hayatlarımızı dijital dünyaya bu denli göç ettirmeden önce, medyaları çoğunlukla fiziksel olarak edinerek kullanmaktaydık. Örneğin müziklerimiz kasetlerde veya CD’lerde duruyordu, eğer müzik dinlemek istiyorsak ya bir dükkana gidip fiziksel olarak o albümün bir nüshasını alıp evdeki kasetçalarımıza takıp keyfimize bakmamız, ya da akşama kadar radyonun başında sevdiğimiz şarkının çalmasını beklememiz gerekiyordu. Filmler için de durum benzerdi, filmler VHS ya da Betamax gibi kaset medyalarda ya da DVD’lerde (bir dönem ise maalesef VCD’lerde) satılıyordu, filminizi alıp ya da kiralayıp, soğuk bir bira ve atıştırmalıklar eşliğinde istediğiniz gibi izleyebilirdiniz, eğer evinizde o medyayı oynatabilecek bir oynatıcı varsa tabi.

Müzik veya film gibi dijital medyalarda hep bir “format savaşı” [1] vardı, bir film Beta’ya çıkar sizde VHS vardır, MiniDisc oynatıcı almışsınızdır sevdiğiniz sanatçının sadece kaset albümü çıkmıştır, hayranlık duyarak aldığınız LaserDisc oynatıcınız için bir de bakmışsınız artık film çıkmıyor… Bu sorunları yaşamadığımız yegane medya ise kitaplar olmuştur, gözleriniz görüyorsa ve ortam yeteri kadar aydınlıksa kitap okumanızın önünde bir engel yoktur, hatta körler için Braille alfabesinde yazılan kitaplar vardır. Kitaplar optik ve bant medyalar gibi dayanıksız da değildir ayrıca, ciddi şekilde ıslanmadığı, “yakılmadığı” [2] veya gümüşçükler tarafından yenmediği sürece çoğunlukla dayanır, 20 sene öncesinden sorunsuz çalışan bir kaset bulmak imkansıza yakınken, 16. yüzyılda basılan kitaplar olduğu gibi durmaktadır.

Konu sadece dayanıklılıktan veya medyayı kullanabilme özgürlüğünden ibaret değildir, bir film, albüm veya kitap “nüshası” satın aldığınızda o nüsha artık sizindir. Aldığınız bir DVD filmi ister DVD oynatıcıya takarsınız, ister bilgisayarınızda izlersiniz; medyanın dayanıksızlığını göz önüne alıp “ripleyip” bilgisayarınıza kopyalayabilirsiniz, filmi izlemek isteyen bir arkadaşınıza verebilirsiniz, üzerine gülen suratlar çizebilirsiniz, en nihayetinde de eğer ondan kurtulmak istiyorsanız satabilirsiniz. Kitaplar için de durum çok benzerdir, istediğiniz yerde okuyabilir, fotokopisini çekebilir, kitabı tarayabilir, sandalye olarak kullanabilir, bir kütüphaneye bağışlayabilirsiniz. Çünkü kitabın veya DVD’nin içerisideki veri sizin olmasa bile, “nüshası” sizindir.

Ancak mevcuttaki dijitalleşme içerisinde, fiziksel medyalardan dijital akışlara doğru bir eğilim içerisindeyiz. Normalde fiziksel medyada istense de uygulanamayan özgürlük kısıtlamaları maalesef ki dijital mecralarda uygulanabilir hale geldi. Spotify’dan dinlediğiniz bir müziği, “Premium” aboneliğiniz bitince cihazınıza indirmiş olsanız dahi dinleyebilir misiniz? Netflix’te var olan bir diziyi video oynatma yeterliliğine sahip olsa bile “Netflix uygulaması” çalışmayan bir cihazda izleyebilir misiniz? İşte bunları yapmanızı engelleyen “teknoloji” DRM’dir.

DRM, orijinal açılımıyla “Dijital Haklar Yönetimi”, doğru ifadesiyle “Dijital Kısıtlamalar Yönetimi”; indirilebilir, çevrimiçi veya aktarılan medya içeriklerinde kullanılan bir tahakküm aracıdır. Satın aldığınız, parasını ödediğiniz medyayı, kendiniz için bile olsa kullanmanızı, kopyalamanızı, paylaşmanızı veya yedeklemenizi engeller. Bunun ötesinde, DRM’in pratik zararları şunlar olabilir; bir filmi izlemek için erişilebilirlik araçlarına ihtiyaç duyuyorsanız bunları kullanamayabilirsiniz, sahibi olduğunuz medyaya istediğiniz zaman istediğiniz şekilde erişemeyebilirsiniz; türetimin ve hacklemenin doğasından gelen yaratıcılığınız, bu kısıtlamalardan dolayı yontulabilir. Hepsinden önce, DRM’in beraberinde getirdiği tahakküm mekanizmaları bireysel özgürlüklerinizi ihlal eder.

Amazon’dan bir e-kitap “satın aldığınızda”, ki kitabı aslında satın alamazsınız, yalnızca kitabı belirli koşullar dahilinde “okuma hakkını” [3] edinirsiniz, ilk paragrafta bahsedilen durumu canlı canlı yaşarsınız. Kitapları yalnızca Amazon’un ürettiği Kindle cihazlarında okuyabilir, onun istediği yerlere not alabilirsiniz. Hatta mahremiyetinize [4] de saygı gösterilmez, aldığınız notlar Amazon tarafından okunur.

Çok ironik bir biçimde, Amazon kullanıcıların “satın aldıklarını düşündükleri” George Orwell’in 1984 kitabını, kitabın yayıncısıyla olan sözleşmesinin bittiği gerekçesiyle uzaktan silmiştir [5]. Bu hissi anlamak için şöyle hayal edin, bir gece uyumadan önce 1984’ü okuyorsunuz, kitaplığınıza koyuyorsunuz, sabah kalktığınızda bulamıyorsunuz. Çiftartı iyi!

Hatta DRM marifetiyle özgürlüğümüzü ortadan kaldırmaya yemin etmiş bazı firmalar, kitaplarının “lisans sözleşmelerine” kitabı yüksek sesle okumanızın yasak olduğuna dair bir madde eklemekten bile utanmamışlardır.

Son tahlilde, DRM özgürlüğümüze düşman bir yapıdır, tasarımı gereği kusurludur [6]. Ancak elbette DRM olmadan dijital dünyadan faydalanmak da mümkündür, eskiden olduğu gibi fiziksel medyalar kullanarak, kullanıcılarını DRM’e zorlamayan hizmetleri tercih ederek [7], mümkün olmayan durumlarda ise bilgiyi ve veriyi “özgürleştirerek” DRM’siz yaşayabilir ve özgürlüğünüzü koruyabilirsiniz.

Referanslar:  
1: u.oyd.org.tr/UI9  
2: 451°F  
3: u.oyd.org.tr/JEy  
4: u.oyd.org.tr/mhr  
5: u.oyd.org.tr/wat  
6: u.fsf.org/dbd  
7: defectivebydesign.org/guide  

Bugün özgür yazılım her zamankinden daha da önemli[1]. İnsanlar olarak fiziksel hayatlarımızdan çekilerek, eğer yeterince ayrıcalıklıysak[2], dijital hayatlarımıza taşındığımız kitlesel bir göç yaşıyoruz. Evlerimize çekilmiş; film seyrederken, uzaktan eğitim alırken, iş toplantılarımıza katılırken veya sosyalleşirken kullandığımız yazılımlar, bu yazılımların tanıdığı özgürlükler[3] doğrudan bizim özgürlük meselemizdir. Şu anda yaşanılan kitlesel dijitalleşme ile birlikte her zaman olduğundan daha hissedilir şekilde, toplumun özgürlüğünün meselesidir.

Geleneksel okulunuzda sınıflarınıza dağılırken, her sabah kapıda bir şirketin sizi özgürlüklerinizi kısıtlayan bir lisans sözleşmesini imzalamaya mecbur bırakıldığınızı düşünün. Okul kitabınızı eve götürme, arkadaşlarınızla paylaşma, kitabınızın üstüne notlar alma, kitapta yazanları deftere geçme, kitabın bazı “yasaklanan” sayfalarını okuma veya sayfalarını yırtıp kağıttan uçak yapma özgürlüğünüzün bir şirketin tahakkümüne girdiğini düşünün. Bu kitabın yalnızca o şirket tarafından üretilen bir gözlükle okunabildiğini, içindeki bilgilerin de sizin haberiniz olmadan değiştirilebildiğini de bu kurguya ekleyin. Oldukça anlamsız görünüyor değil mi? Şimdi bunun eğitim hakkınıza uzaktan erişirken başınıza geldiğini hayal edin. Sistemde özgür olmayan yazılımların kullanılması, kullanılan içeriğin özgür lisanslanmaması, materyallerin özgür olmayan bir belge formatında bulunması veya DRM ile kısıtlanması[4] durumunda, bahsettiğimiz absürt kurgu, bizim yeni yakın geleceğimiz olabilir. En temel haklarınızdan birine erişebilmek için özgürlüğünüzü feda etmek zorunda bırakılmakla mücadele etmez miydiniz?

Krizler, farklı yıkıcılık ve etki alanlarıyla tarihin olağan parçaları olarak belirmeye devam ediyor. İçinde bulunduğumuz salgın, bulaşıcılık yönüyle sınıf bariyerini aşarak herkesi etkilemesi ve olumsuz sonuçlarını hızlı göstermesi sebebiyle, kapitalizm ve iklim krizinden farklı olarak, toplumun önlem mekanizmalarını harekete geçirebilmiş durumda. Bu devinim geleneksel üretim biçimlerini, sosyalleşme şekillerimizi, sanatı yapma ve aktarma yöntemlerimizi, yani yaşamın şeklini etkisi altına alırken; hayatta kalma arzusu, şirketlerin ekonomik çıkarlarını koruma kaygısıyla normalleştirilen kavramları alaşağı ediyor. Bu yüzdendir ki; New York valisinin, maske için öncekinden 10 kat daha fazla ödemesine tepkiyle, tıbbi malzeme üreten tüm şirketlerin kamulaştırması çağrısı yaptığı bir güne şahit olduk[5].

İnsanlığın ortak bilgisi üzerinde patentler aracılığıyla yasal bir tahakküm kurulmasının meşru olduğu ve bunun bilimsel gelişmeye ve topluma katkısı olacağı sanrısı kaybolmakta. Tekeller ve onların ticari çıkarları doğrultusunda hareket eden ilaç şirketlerinden kamu yararına hareket etmelerini neden bekliyoruz[6]? Büyük ilaç şirketleri çok kazanç sağlamayacakları ölümcül bulaşıcı hastalıklar üzerinde çalışmak yerine kazanç sağlayabilecekleri konulara, mesela kellik veya sivilce tedavisine, odaklanırlar[7]. Beklenen SARS-CoV-2 aşısı da bulunduğunda (tabi insanlığın virüslere dair biriktirdiği kolektif bilgisini kullanarak bulunmuş olacak), çok geçmeden yozlaşmış patent ızdırabıyla buluşacak ve tüm insanlığın geleceği bir ilaç şirketinin kar zarar eğrisi üzerinde kendi yerini bulacak.

Bilginin özgürlüğü için mücadele eden alt kültürler ise ivedilikle kamu yararına harekete geçiyorlar. Bu dayanışma duygusu, mevzubahis topluluklarda sıklıkla rastladığımız bir durum, örneğin 2010 Haiti depreminde, OpenStreetMap ile alanın gönüllülerce haritalanmasını hatırlayabiliriz. Virüs hakkında doğru bilgi kaynakları üretmek için emek haryacanlardan tutun da, üç boyutlu yazıcılar kullanılarak tıbbi techizat üretimi yapan ekiplere[9], becerileri dahilinde halkın bilgisini ona geri ödeyen topluluklar oluştu. Bu tıbbi techizat üretim çalışmaların bir kısmı şirketlerin kazançlarını azalttıkları ve tasarımı itibariyle kusurlu, kırılgan, patentlerinin ihlal edildiği bahanesiyle baltalanmaya çalışıldıysa da biliyoruz ki özgür yazılım gibi özgür donanım da özgür toplumun bileşenlerindendir. Nasıl ki çakmak taşıyla ateş yakmamız veya bir sopanın ucunu sivriltip onu alet olarak kullanmamız patentlerle engellenemezse, tıbbi araçların üretimi de diğer tüm araçlar gibi kimsenin tekelinde olamaz. Ne kadar karmaşık olursa olsun her donanım, kullanılan ilk alet gibi insanlığın ortak bilgisinin ürünüdür ve ona aittir. Salgın anında bu ihtiyacın su yüzüne çıktığı üzere dün, bugün ve yarın donanım özgürlüğünü tüm bilginin özgürlüğü ile birlikte savunuyoruz[10].

Devlet ve şirketlerin tüm kaynaklarına rağmen kifayetsizliği ortadayken, bu inisiyatiflerin acil duruma refleks gösterebilmelerinin sebebinin, olağan durumda da özgür bilgi için mücadele eden örgütlü yapıların varlığı olduğunu görmezden gelmemek gerekir. Acil bir durumda eğitim dijitalleşecekse, özgür bir eğitim yazılımı (örneğin Moodle), sağlık personeli için yüz kalkanları basılacaksa özgür belge formatları (örn. stl), virüsün yayılımının kalman filtresiyle tahmini yapılacaksa özgür bir programlama dili (örn. R), bir hastane bilgi sistemi gerekiyorsa özgür bir yazılım (örn. GNU Health) insanlığın ortak üretimi ve malı olarak özgürlüğümüzü ihlal etmeden kullanılabilir. Bu olağan dışı süreçte yine bilgi özgürlüğü adına gibi görünen, ancak aslında çok temelden özgürlükle çatışan, bir davranış daha gözlemliyoruz. Bazı akademik yayınlar, kabuklarına çekilen insanlar okuyabilsinler diye yayınlarını “açık erişime” açtılar[11]. Bu noktada bir soru beliriyor, bunca zaman, hayatlarımız olağan akışındayken, bu akademik yayınlara erişmemiz, onları okumamız istenmiyor muydu yani? Hal böyleyken açık erişim ağzınıza bir parmak bal çalıp, aynı zamanda özgürlüklerinizi de çalmaya devam etmektir. Bilim, insanlık tarafından ve insanlık içinken; bu yayınların bunca zaman erişim kısıtlamalarına tabi tutulması ile devletin bir web sitesini sansürlemesi arasında teknik olarak bir fark yoktur. İkisi de çoğunlukla yasaldır. Sorun meşru olmayışlarıdır.

Günlerdir yapılan #evdekal çağrısının sebebi, bu konunun yalnızca bizim bireysel sağlığımızla ilgili olmayışıdır. Evde kal çağrıları toplumun bütün olarak güvende kalabilmesi için bireysel fedakarlık talebinde bulunmakta ve “kişisel özgürlüğü” adına sokağa çıkanları herkesi tehlikeye attıkları gerçeği karşısında ayıplamaktadır. Özgür yazılımlar kullanmamaya tam da aynı sebeple, şahsi bir tercihmiş gibi yaklaşamayız[12]. Bu sözde şahsi tercih, diğer tüm insanların özgürlük hakkından çalmak anlamına gelir. İmkan varken özgür yazılımlar ve hizmetler kullanmayarak boyun eğdiğimiz haksızlıkları, içinde bulunduğumuz topluluklara bir virüs gibi bulaştırdığımızı söylersek, yersiz bir benzetme yapmış olamayız. Her yaygınlık kazanan özgür olmayan yazılım ve hizmet toplumun kaynaklarından ve özgürlüğünden çalmakta ve semirmekte. O yüzden ekliyoruz,
#evdekalınveözgürleşin!

Çoğu sorun yaşantımızın günlük bir parçasıdır ancak bazı olaylar bizim dünyayı algılayış şeklimizi değiştirmek ve esas sorunları görünür kılmak gibi bir güce sahiptir. Yaşadığımız salgının ortak deneyimleri, yaygınlaşan dijital yaşamlarımızın getirdiği değişiklikleri belirginleştirdi. Dijital yaşamlarımızın en temel sınırları “mülkiyet” kavramları ile şekilleniyor. Bu noktada ortaklığı neredeyse olmayan patent, marka ve telif konularını hatalı bir şekilde kapsamaya çalışan sözde “fikri mülkiyet” şemsiyesini[13] tartışmalı, özgür yazılımlar, özgür donanımlar ve özgür belge biçimlerini konuşmalıyız.

Analog hayatlarımızla dijital yeni yaşantımız arasındaki sınırlar bulanıklaşırken eski hayatlarımızdaki haliyle özgürlük kavramının, dijital bir kopyasını oluşturmazsak absürtün olağanlaşmasını kanıksamak zorunda kalacağız. Tüm insanlığa ait olan bilgi, zincirlerinden kurtarılmalıdır. Kurtarılmalıdır ki; medeniyeti bugünlere getiren bilgi paylaşımı geleceğimizi de aydınlatsın. Yaşam konusu donanımların patent zincirlerine vurulduğu, bilimsel araştırmaların kar için yağmalandığı bir dünyanın geleceği olamaz. Dolayısıyla bu metin özgür yazılım ve tüm özgürlükler için bir mücadele çağrısıdır.

Referanslar:  
1: u.oyd.org.tr/fsmi  
2: u.oyd.org.tr/aaot  
3: u.oyd.org.tr/oy  
4: u.oyd.org.tr/drm  
5: u.oyd.org.tr/Xra  
6: u.oyd.org.tr/qdY  
7: u.oyd.org.tr/mw4  
8: u.oyd.org.tr/MIJ  
9: u.oyd.org.tr/Py6  
10: u.oyd.org.tr/do  
11: u.oyd.org.tr/l2d  
12: u.oyd.org.tr/otd  
13: u.oyd.org.tr/fm  

Kapitalist üretim ve bununla birlikte gelen kapitalist sosyal düzen neredeyse her köşesinde ayrımcılıkla, daha doğru bir ifade ile kimi insanların meşru bir dayanağı olmayan ayrıcalıkları ile doludur. Ayrıcalıklı olunan alanlar çoğu zaman kişilerin o günün hakim ideolojisi etkisi ile “doğal” olarak görülen içkin durumlara dayalıdır. Milliyet, ten rengi, sosyal sınıf, medeniyet vb… Bu ayrıcalıklı kesimlerin var olan kaynaklar ve sosyal düzen getirilerinden adaletsizce daha fazla yararlandıkları bilinen ve fazlaca çalışılmış bir gerçek.

Tarih temelde ekonomik bir paylaşım sorununa kılıf yapılmış bu tip ideolojik ayrıcalıklara örneklerle doludur. Pratik karşılıkları olan bu ayrımcılık unsurları çoğunlukla tarafların kültürel, fiziksel veya fikirsel ayrımları üzerine konumlandırılır ve eşitsiz bir kaynak dağıtımına temel oluşturulur. Bir meşruiyet aracı ihtiyacından doğan bu “propoganda” unsurları kimi zaman durumun kaynağı gibi görünse de aslında sadece kılıftan ibarettir.

On dokuzuncu yüzyılda yeni dünyanın sömürüsünü ve kaynaklarının yağmasını şekillendiren işgal, katliamlar ve kölecilik temelde “medeniyet"siz olanlara medeniyet götürmek, feodal toprak ağalarının serflere karşı aristokrasi ve toprak mülkiyeti iddiaları, bugün dünyanın açlıktan ölen insanlarını sosyal darvinizm ile açıklamak gibi sayısız örnek tarihin sayfalarında yer almaktadır. Temelde olan ise hakim sınıfın bu “kılıfların” yaratıcısı ve kar edeni olmasıdır. Söz konusu ayrımın günlük yansımaları herkesin hayatında bugün dahi bulunmakta. Bu durumun bir şekilde “doğallaştırılmış” veya “meşrulaştırılmış” olması gerçekliği pek az değiştirmekte.

Eğitim temel bir hak ama parası olan daha iyisini alabilmekte, yaşamak için sağlıklı besin bir gereklilik ama zehirlenmiş tarım ürünerinin haricinde “organik” besin alabilen sadece küçük bir kesim, barınmak için gereken kamusal kaynakların çoğu bir avuç kişinin elinde toplanmışken sokakta yaşam mücadelesi veren insanlar var…. Bit bit kurduğumuz dijital ve gözetim toplumunda hayatta kalmak ve insanca bir yaşam sürmek için gereken bilgi, donanım ve imkana erişim ise göz ardı edilen bir alan olmasına rağmen pek farklı bir tablo çizmemekte. IMAGE:abakus.eps:Ayrıcalıkları fark etmek iyi bir başlangıçtır.:center:h Toplumun bir kısmının ayrıcalıklı olduğunu söyleyebilmek için belirli şartlar oluşmalıdır. Öncelikle bir kesimin ayrıcalıklı olarak yararlanabildiği toplumsal bir kaynağın var olması gerekir. Elbette bu kaynağın üretimi için gerekli olan üretim araçlarının tamamı veya önem arz edecek miktarının toplumun mülkiyetine ait olmaması, yani özel mülkiyette veya devlet özel mülkünde olması gereklidir. Böylece söz konusu kaynağın üretimi ve dağıtımı konusundaki kararların alınmasındaki süreçler toplumdan uzaklaştırılmış olur. Toplumsal örgütlenmeye hakim olan sınıf kaynağın yönetimine de sahip olduğu gibi doğal olarak bunu kendi lehine de kullanır.

Basit bir inceleme bugün yaşadığımız dijital dünyanın 21. yüzyıl demokrasilerinin mücadele ile kazanılmış sosyal demokrasi haklarından dahi ari olan vahşi orta çağ sömürüsü düzeninde olduğunu gözler önüne serecektir. Birkaç tane şirket (Microsoft, Oracle, Apple, Dell, Alphabet/Google, Amazon), dijital yaşantımıza ait kaynakların neredeyse tamamına hakimler. Sözleşmeler, ruhsatlar ve politik sermaye güçleri ile topluma bireylerin kullanım alışkanlıklarını yöneterek hakim oluyorlar. Bugün çağdaş yaşamda bilgisayarsız veya İnternetsiz yaşamak mümkün değilken bu yaşam kaynağına sahiplik(!) iddiası ile dünyayı şekillendiriyorlar. Bireylerin ve toplumların konuya ilişkin yapabilecekleri ise sınırlı durumda. Bahsedilen şirketlerin toplam sermayesi dünyadaki pek çok ülkenin toplamından bile fazla eder durumda. Bu şirketler toplumsal kaynakları sömürerek ve mahremiyet başta olmak üzere bireysel özgürlükleri talen ederek para kazanıyor ve tarihin diğer tüm sömüren sınıfları gibi üretim araçlarını ellerinde tutuyorlar. Bireylerin ise bu duruma karşı koyması için benzer şekilde sermaye ortaya koyması gerekiyor ve bu sermaye insanlar arasında eşit bulunan bir kaynak değil.

Bu noktada bir gerçeklik ortaya çıkmakta. Toplum ve üretim araçları hızla dijital yönelimde şekil değiştirken bu kaynağa erişim, yararlanma ve korunma imkanları da toplumun genel eşitsizlik düzenini yansıtan hatta katlayan bir nitelikte eşitsiz dağılmakta.

Dijital dünyanın uyumlu vatandaşının ilk sahip olması gereken şey bilgi. Bilişim sistemlerine ve kullanımına ilişkin bilgi. Bu konuda formal bir eğitim veya bazen İnternet üzerinden erişilebilen kaynaklara ulaşım bile dünyada yaygın olarak sahip olunulan bir durum değil ve sadece gelişmiş ülekeler çevresinde yaşan insanların ayrıcalığı durumunda ki buna bu ülkelerdeki gelir adeletsizliğinin getirdiği erişim kısıtları eklenirse bir homojenliğin söz konusu olmadığı görülebilir. Bu durumda eğitim farklılığının bireyler arasında doğurduğu farkın kapanmasının pek mümkün olmadığı söylenebilir.

Dijital dünyanın ikinci gerekliliklerinden biri donanım. Nihayetinde dijital bir donanım olmadan biz analog insanların bu yeni dünyaya bağlanamayacağımız aşikar. Fakat günümüzde WEB’in giderek JavaScriptler ile ağırlaştığı, yazılımların giderek daha fazla kaynak talep ettiği bir durumda kişilerin yeterli(!) bir bilişim aygıtına erişimini garanti edecek bir ortam bulunmamakta. Bir bilgisayar sahibi olmanın lüks olduğu yerler hala var ve sadece bilgisayarın var olması değil bunun modern anlamda kullanılabilir olması da gerekiyor.

Her üretim aracı gibi dijital araçlarımız da öğrenmek, etkin şekilde kullanabilmek ve gerektiğinde geliştirebilmek için emek ve hali ile zaman gerektiriyor. Belki bu anlamda bildiğimiz eski dünyanın her aracından daha fazlasını gerektiriyor. Zengin batı medeniyetlerine ait olup bu ülkelerin zengin kesimlerinde bulunmayanlar için emek ve zaman çoğunlukla fazlası bulunmayan bir kaynak olarak yaşamsal giderlere özgülenmek zorunda. Bu koşullarda bir bilgisayar sadece bir eğlence aracı olarak bile zahmetli, pahalı ve gereksiz konuma düşebilmekte.

Bu adaletsizlik her şekil ve koşulda kendini tüm toplumlarda göstermekte;

• Bilişim teknolojileri ile uğraşanlar toplumsal cinsiyet eşitsizliklerinin yansıması olarak çoğunlukla erkek olmakta
• Eğitime veya donanıma sahip olamayan kesimler dönüşümün dışında kalmakta
• Dijital devrime son gençliklerinde yetişen kişiler bu alt kültürlere gençler kadar kolay dahil olamamakta, dolayısıyla kuşak farkı bir dezavantaj oluşturmakta
• Temel bilişim ihtiyaçlarına gücü yetmeyen insanlar şirketlerin sömürüsüne özgür olmayan yazılım ve servisler aracılığı ile erişmeye çalışmakta
• Mahremiyet şirketlerce pazarlanmaya (Apple) ve bir insan hakkı olmaktan bir meta olmaya sürüklenmekte, parası olmayanlar yaşam kaynaklarını hakları ile ödemek zorunda bırakılmakta
• Özgür alternatiflerle bir dijital yaşam sahibi olmaya çalışmak; eğitim, emek ve kapital sermayesi gerektirmekte bunlara zamanında erişimi olmamış bireylerin dezavantajlı durumu asla kapanmamakta

Dijitalleşme sadece üretim araçlarını değil aynı zamanda tüketim araçları ile sosyal araçları da kapsamakta. Bu anlamda sadece üretime değil tüketime katılmak için de benzer bir yabancılaşmanın kurbanı olmak mümkün. Koşulsal olarak mücadele imkanlarından son 30 yılda fazlasıyla arındırılmış insanlık için hiç kontrol sahibi olmadıkları bir toplum düzeninde bireyin güçlenmesine ilişkin hiç bir umut kalmamakta. Bu durumun pratik olarak fazlasıyla yansıması bulunmakta;

• Bu bakımdan pek çok yeni nesil dijital “hizmet” toplumsal araçları talan ederek eskiden pratik olarak var olmayan tekel aracılar haline gelmekte[1]. En temel insan ilişkileri bile tekelleşmekte[2].
• İnsanlar dijital toplumun bir bileşeni olmaktan sadece tüketen ve sömürülen kaynaklar konumuna itilmekte[3].
• Bu anlamda sınıfsal bir birliktelik altında dijital dünya vatandaşları bir araya gelememekte ve günümüzde sahip olunan sınır ayrımları teknolojik açıdan pekişmekte[4].
• İnsanlar mahremiyetlerini kaybetmekte ve kişisel bilgileri üzerinden kitlesel bir manipülasyona maruz bırakılmakta[5].
• Gig ekonomisi, dijital dönüşüm ile beslenen parça başı iş kavramı bir yaşantı halinde güvencesiz ve istikrarsız çalışmayı bir standart haline getirmekte.

Dünyada pek çok kurum ve insan bu gidişata karşı direnmekte ve alternatifler dahil olmak üzere çözümler üretmekte. Tüm bu insanların belki de en ortak noktası teknolojik ayrıcalıkların sahibi olan sınıfa ait olmaları. Sınıf aidiyeti bir kabahat olmamakla birlikte sınıfsal nitelikleri aşan ilerici çalışmalar yaparken kişilerin sahip oldukları ayrıcalıkların “doğal” kabullerine saplanmaları mümkün. Dijital mahremiyet çalışmaları yaparken şifreleme teknolojilerini öne çıkarırken bu işlemin berim yükünü kaldıramayacak donanımarla hayatlarını geçiren binlerce insan unutulmakta çünkü çözümlerin üretildiği çevrelerdeki en basit elektronik aygıtın bile işlem gücü dünya nüfusunun pek çoğunun erişemediği kadar yüksek olabilmekte. Benzer şekilde tüm çalışmaların yayınlanması için web ve özgür olmayan bazı diğer hizmetlerden yararlanılırken dünyada hala 56k modem ile internet bağlantısı kurabilen hatrı sayılır miktardaki insana erişememe ihtimali göz ardı edilmekte[3].

Elbette bizi birbirimizden ayıran ayrıcalıkların farkına varmak mücadele için iyi bir başlangıç. Kimi mücadele alanları bu ayrıcalığın gölgesinde ilerlemek zorunda kalabilir, kimileri bu ayrıcalığın yarattığı sosyal çatışmaları doğrudan değiştirmeyi hedef alabilir. Önemli olan dijtal bir insan medeniyetinin kurulduğu bu ilk günlerde geleceğin temelinin birliktelik üzerine atılması. Gerçek birlikteliğin de mutlak özgürlük olmadan gerçekleşmeyeceğinin bilincine varılması.

Referanslar:  
1: http://u.oyd.org.tr/zt0  
2: http://u.oyd.org.tr/dtn  
3: http://u.oyd.org.tr/D5Y  
4: http://u.oyd.org.tr/xlc  
5: http://u.oyd.org.tr/mhr  

Özgür Yazılım Derneği’nin 2. Olağanüstü Genel Kurul toplantısı, 28 Mart 2020 Cumartesi günü, saat 13:00’da Tasarım Atölyesi Kadıköy (Duatepe Sk. No:61 Yeldeğirmeni/Kadıköy/İstanbul)‘de aşağıda yer alan gündem ile halka açık olarak yapılacaktır. Bu toplantıda çoğunluk sağlanamadığı takdirde, bir sonraki toplantı 11 Nisan 2020 günü aynı yer ve saatte gerçekleşecektir.

Bilgilerinize sunarız.

Özgür Yazılım Derneği Yönetim Kurulu

Gündem:

1. Açılış ve yoklama
2. Divan seçimi
3. Yönetim kurulu faaliyet raporunun okunması ve yönetim kurulunun ibrası
4. Organ seçimleri (Yönetim kurulu ve denetim kurulu)
5. Yeni dernek tüzüğünün görüşülmesi ve oylanması
6. Derneğin 2020-2021 yol haritasının görüşülmesi
7. Dilek ve temenniler
8. Kapanış

Mahremiyeti örneklemek gerekirse; Bir kimsenin kabaca tuvalette ne yaptığı tahmin edilebilir. Yine de tuvaletin kapısı kapatılır çünkü gerçekte neler olabileceği bilinse bile bunun gözler önünde olması arzulanmaz. Fakat tuvalete gidildiği gerçeği gizlenmeye gerek duyulmaz, mahremiyet arzulanır yani “kimse ben bir mutfakta su içeyim” diyerek tuvelete usulca kaçmaz. Latince özel anlamına gelen “privatus” kelimesinin 12. yüzyılda Fransızca’da “privé” olarak tuvalet anlamında kullanılması hali ile şaşırtıcı değildir.

Gizlilik ise mahremiyetten farklı olarak açıkça bir olgunun gizlenmesi amacını gerektirir. Bu bir kasa ile örneklenebilir. Kasanın içinde ne olduğunu bilemezsiniz. Kasaya bir şey koyan da kasanın bunu koruması kadar gizlemesini de arzular. Hali ile şeffaf kasalarımız olmadığı gibi kasaların içinde genel olarak ne olduğuna dair bir fikrimiz de yoktur.

Nihayetinde tüm benliğimiz ve sosyal yapımız insanların kendilerine ait yaşantıları olmasına dayalı. Porno izlediğiniz tahmin edilebilir ama ne izlediğinizin bilinmesi gerekmez, nerelerden alışveriş yaptığınız bilinebilir ama bunu ne sıklıkla yaptığınızın bilinmesi gerekmez, bedeninizden memnun olmadığınız düşünülebilir ama bununla ilgili endişelerinizin tüm açıklığı ile bilinmesi gerekmez. Örnekler sürdürülebilir ama mahremiyet bir lüks değil bir haktır, varoluş halidir ve bugün tüm insanlığın elinden hızla alınmaya çalışılmakta.

Elbette mahremiyetin bir kavram olarak var olması bunun karşısında bir güç olduğunun da kanıtı. Devletler, şirketler, insanlar… İnsanların mahremiyetine karşı tüm bu tehditlere rağmen bireyler hakkında ulaşılabilecek bilgi bir yüz yıl önce oldukça azdı. Bugün ise sayısal teknolojilerin ve İnternet’in imkanlarının büyümesi ile korkutucu miktarda veriyi çok uzun süreler saklayabiliyor, bunları kolaylıkla işleyip sonuç çıkarabiliyoruz. Bu gerçekliğin etrafına kümelenmiş bi grup şirket ve devletin durumu kar ve kontrol arzusu ile daha da körüklemesi insanlık için durumu çok daha kötü hale getirmekte.

Mahremiyete yönelen saldırı ve insanların inkarı sadece soyut bir gözlem değil. Bugün gözün görebildiği neredeyse her yerde bir zamanlar insanların lehine çalışan sistemler giderek onların aleyhine güç sahiplerine çalışmaya başlamış durumda. Amazon Ring Kapı Kameraları, Çevrimiçi Reklamcılık, Yüz Tanıma Sistemleri…

İnsanların mahremiyetinin kenara itilmesi, toplumsal tepkinin yeterince gösterilmemesi, insanlara “saklayacak bir şeyleri” olmadığına, saklayacak şeyleri olmayanların da “korkmak” için bir sebebi olmadığına dair bir inancın aşılanması ile durum giderek kötüleşmekte. Her türlü verinizi çalan cep telefonları, en basit işlevi kişisel verilerinizi talep etmeden yapmayan yazılımlar, şehirleri sarmış kamera sistemleri, yüz tanıma sistemleri ile giderek belirsizleşen bir “suçlunun” takibi, sosyal puanlama ile toplum kontrolü… Tüm bunlar bir distopya denemesi değil bugün yaşanan gerçekler!

Mahremiyet tali değil aslidir!

-Kendiniz dahil herkesin mahremiyetinine önem vermek kişisel bir tercih değil toplumsal bir gerekliliktir.

-Saklayacak bir şeyiniz yoksa bile mahremiyetinizin olmadığı bir dünyada muktedirler tarafından sizi korkutacak bir şey yaratılabilir.

-Hayatınızın her köşesinin izlenmesine bugün razı gelirseniz ileride istemediğinizde geç olacaktır.

Mahremiyetinize sahip çıkın!
Özgür yazılım kullanın.
Sizi takip eden hizmetleri kullanmayın.
Verilerinizi korumanın hem sizin hem de çevrenizdekiler için önemli olduğunu bilin.
Bir kişisel verinizin neden kullanılacağını hep sorgulayın ve kolay ikna olmayın.

Açık

Özgür bir yazılımdan, donanımdan, sanat eserinden ya da belgeden bahsederken, “özgür” yerine “açık” ifadesini kullanmak, bahsedilen şeyin bağlamını “özgürlük” noktasından çıkartarak farklı bir yöne sürüklemektedir. Özgür yazılım, daha doğrusu özgür “x” veya “x özgürlüğü” ifadeleri, var olan şeyin özgürlüğüne vurgu yaparak tarihsel süreçleri ve birikimleri olan bir hak mücadelesine referans verirken, açık ifadesini kullandığımızda bütün bu kümülatif birikimi hiçe saymış oluruz. Bu yüzden “açık kaynak” yerine “özgür yazılım”, “açık donanım” yerine “özgür donanım”, “açık belge” yerine “özgür belge” ifadelerini kullanmak daha doğru olacaktır.

Bayan

Kadınlardan bahsederken lütfen “bayan” ifadesini kullanmayın. Kadın kadındır.

Bedava / Ücretsiz

Dünyanın neredeyse bütün dillerine “ücretsiz” ve “özgür” iki ayrı kelimeyle ifade edilirken, maalesef ki _lingua franca_mız İngilizce’de ikisi aynı kelimeyle ifade ediliyor. Bu da, İngilizce’den çevirilen metinlerde, “free software” ifadesinin hem “ücretsiz yazılım” hem de “özgür yazılım” olarak çevirilebilmesine olanak sağlıyor. “Free software” ifadesi, yalnızca yazılımın özgürlüğüne vurgu yapar, “free” kelimesinin “ücretsiz” anlamıyla bir ilgisi yoktur.

Bulut

“Bulut (bilişim)” veya “cloud (computing)” ifadeleri, temelde anlamı açık olmayan ifadelerdir. İnternet’e bağlı olmak veya İnternet üzerinden iletişim kurmak haricinde birbiriyle ilgisi olmayan birçok alan için ortak olarak kullanılmakta, bu da kavramsal bir karmaşaya sebebiyet vermektedir. Bulut denilen şey temelde uzakta bulunan bir bilgisayar veya bilgisayarlardan ibarettir, ancak kelimenin kendisi (özellikle de serverless gibi yeni kelimelerin de etkisiyle) kullanıcının üzerinde sanki karşı tarafta bir bilgisayar yokmuş gibi bir algı yaratır.

Hazır veri depolama sunucusu hizmetleri de, SaaSS sistemleri de, uzak VPS sunucular da, Nextcloud gibi kendi sunucularınızı kurabileceğiniz yapılar da ortak olarak bulut ifadesini kullanmaktadır. Bunlardan özellikle hazır veri depolama sunucuları (Örn: Google Drive, Yandex.Disk veya OneDrive gibi) ve SaaSS’lar birer gözetim aracıdır ve mahremiyet düşmanı haline gelebilir.

Bulut yerine “uzak sunucu”, “depolama sunucusu” veya “VPS” gibi amacına uygun kelimeler kullanmayı tercih edebilirsiniz.

Creative Commons lisanslı

Creative Commons, basitçe yazılım olmayan içerikler için kullanılan bir lisans grubudur. Creative Commons lisanslarından bazıları özgür, bazıları ise değildir. Bir medya için “Creative Commons ile lisanslı” ifadesini kullandığınızda, özgür olup olmadığına dair herhangi bir ifade kullanmış olmazsınız. Çünkü CC lisanslarından yalnızca üç tanesi (CC0, CC BY, CC BY-SA) özgür lisanslardır, diğerleri ise mülktür.

Bu sebepten, eğer özgür bir CC lisansı ile lisanlanmış bir içeriğin özgür olduğunu ifade etmek istiyorsanız, “özgür CC lisanslı” veya örneğin “CC BY-SA lisanslı” ifadelerini kullanmanız daha doğru olacaktır.

Dijital Haklar Yönetimi

DRM, sadece kullanıcılar üzerinde tahakküm kurmak ve kullanıcıların özgürlüklerini kısıtlamak için kullanılan bir yöntemdir. DRM’in açılımındaki “haklar” (İng. Digital Rights Management) ifadesi, sadece kara propaganda amacıyla kullanılmaktadır, gerçeklikle örtüşmemektedir. Bu yüzden, tepkinizi göstermenizi ve DRM için gerçekten bir açılıma ihtiyacınız varsa “Dijital Kısıtlamalar Yönetimi” (İng. Digital Restrictions Management) ifadesini kullanmak duruma daha uygun olacaktır.

Ekosistem

Özgür yazılım topluluğu veya özgür yazılımları bir “ekosistem” olarak tanımlamak yanlıştır. Çünkü ekosistem, özgür iradenin ve etik anlayışın yokluğunu, güçlü olanın zayıf olanı, büyüğün küçüğü yemesini ifade eder. Doğada hayvanların birbirini yemesi olağandır, ancak özgür yazılım topluluğunda “barış içerisinde bir arada bulunmak” esastır, güçlü zayıfı ez(e)mez. Bu sebepten lütfen özgür yazılıma ve ilintili konulara “ekosistem” etiketini yapıştırmayın.

Erişim

Erişim, özellikle de “açık erişim”, açık kaynaktan daha tehlikeli ifadelerdir. Genellikle akademi çevresinden olan insanların kullanırken “ağız alışkanlığı” olarak tanımladığı “açık erişim” ifadesi, özgür yazılım felsefesinin getirdiği temel özgürlükleri hiçe sayar, yalnızca yazılıma veya veriye ulaşabilmeyi hedefler. Örneğin Vikipedi’yi özgür yapan şey, üzerindeki maddelerin ve diğer içeriğin 4 temel özgürlüğü sağlamasıdır, açık erişim ise ilgili veriyi yalnızca okuyabilmeyi (eyes only) savunmaktadır. Bu yüzden “açık erişimli yazılım” veya “erişilebilir yazılım” gibi ifadeler yerine “özgür yazılım” ifadesini kullanmak daha doğrudur.

Google’lamak

Bir web araması yaparken kullanabileceğimiz tek arama motoru Google değildir. DuckDuckGo gibi mahremiyetinize saygı gösteren arama motorları da vardır. Bu sebeple web aramasından bahsederken “web’de aramak” veya sadece “arama yapmak” ifadelerini kullanmak daha uygundur.

Kapalı

Özgür olmayan yazılımlar, mülk yazılımlardır; mülk yazılımları “kapalı” ifadesiyle nitelemek, açık kaynağa bir referans vermektedir. Bu yüzden doğru ifade “mülk yazılım” (İng. proprietary software) olacaktır.

LAMP / LEMP

LAMP, genellikle sistem yönetimine yeni başlayan kişilerin ilk tanıştığı kişiler tarafından, GNU/Linux sunucuların üzerine hızlıca web sunucusu ve veritabanı kurmayı salayan bir araçlar bütünüdür. Açılımı, “Linux, Apache, MySQL, PHP"dir. Ancak Linux çekirdeği tek başına bir anlam ihtiva etmediği için ve işletim sistemimiz GNU işletim sistemi olduğu içim, doğru kullanım “GLAMP” (GNU, Linux, Apache, MySQL, PHP)

Linux işletim sistemi

Linux, 1991 yılında Linus Torvalds tarafından geliştirilmeye başlanan yekpare (monolitik) bir işletim sistemi çekirdeğidir. Linux, yanında bir işletim sistemi olmadan hiçbir işe yaramaz, ayrıca işletim sisteminin görece küçük bir parçasıdır. İşletim sisteminin adı GNU’dur, GNU ve Linux çekirdeği bir araya gelerek GNU/Linux işletim sistemini oluşturur. Bu yüzden, hem GNU projesinin itibarı için hem de işletim sisteminin kalanını çekirdekten ayırmak için GNU/Linux ifadesini kullanmanızı tavsiye ederiz.

FOSS

FOSS ifadesi, özgür yazılım ve açık kaynak arasında orta yolculuk görevini üstlenmesi amacıyla uydurulmuş bir kelimedir. Açılımı “Free and open source software” (Trk. Özgür ve açık kaynak yazılım) olsa da, “free” kelimesinin İngilizce’de hem özgür hem de bedava anlamına gelmesinden mütevellit maalesef ki genelde “Ücretsiz ve açık kaynaklı yazılım” olarak algılanmaktadır.

Eğer orta yolcu olmak istiyorsanız, FOSS yerine FLOSS ifadesini kullanmanız bir miktar daha doğru olacaktır (Free, libre and open source software). Ancak özgürlüğün tarafındaysanız, en doğrusu özgür yazılım demenizdir.

PC

PC ile bu noktada kastedilen elbette ki “kişisel bilgisayar” anlamındaki “PC” değil, Windows çalıştıran makineler için “PC” ifadesini kullanmaktır. Bunu en çok, bir yazılımı kendi sitesinden indirirken “PC/Mac/Linux” şeklinde görürsünüz. PC, üzerinde çalışan işletim sisteminden bağımsız olarak “kişisel bilgisayar” anlamına gelmektedir.

Windows çalıştıran bilgisayarlar için “WC” ifadesini öneriyoruz.

PowerPoint

Microsoft PowerPoint, sunum hazırlamak için kullanılan tek program değildir, LibreOffice Impress veya LaTeX’te beamer sınıfı gibi farklı özgür sunum yazılımları da vardır. Bu yüzden sunum hazırlama yazılımları ve sunular için lütfen “PowerPoint” ifadesini kullanmayın.

Skype yapmak

Çevrimiçi görüntülü görüşme için “skype yapmak” ifadesi ziyadesiyle yaygınlık kazanmıştır. Ancak Skype, Microsoft tarafından geliştirilen mülk bir yazılım, aynı zamanda kullanıcılarını gözetleyen bir mahremiyet düşmanıdır. Skype için bir alternatif arıyorsanız, Jitsi öneriyoruz.

Ticari yazılım

Bir yazılımın özgür yazılım olabilmesi için gereken ilk özgürlük, yazılımı her koşulda çalıştırabilme özgürlüğüdür. Dolayısıyla, özgür bir yazılım ticari amaçlarla da kullanılabilir. Ayrıca ticari kullanım için hazırlanmış bir yazılım (Ör: GNU Health, GNU Cash, GNU Taler vb.) bütünen özgür olabilir. Bu yüzden, özgür olmayan yazılımları tanımlamak için “ticari yazılım” ifadesini kullanmak yanlıştır. Ayrıca özgür ticari yazılımlar topluluğumuza ve kültürümüze çok önemli bir katkıdır, bu sebeple özgür ticari yazılımları desteklememiz gerekir.

Özgür yazılım veya hack kültürü ile ilgili bir ortama girdiğinizde, sürekli “şifre değil parola” diye birilerinin uyarıldığını duyarsınız. Peki neden “şifre değil parola” diye söyleyip duruyoruz? Bu ifadeyi ilk defa duyanlar, bazen hatalı olarak sanki “şifre” diye bir şey hiç yokmuş gibi düşünebiliyor. Ancak durum biraz daha farklı.

Aslında bu sorunun çok basit bir cevabı var: Neden domatese patates demiyoruz?

Şifre (İng. cipher), bir verinin üçüncü şahıslar tarafından anlaşılamayacak hale getirilmesi anlamına gelir. Örneğin, “Özgür yazılım, özgür toplum” mesajını AES-256 algoritması ile şifrelediğimizde aşağıdaki gibi bir sonuç elde ederiz:

zFAVU3YtpWUe5MH5h+14fXR/4TEQ/EescABfwVkWNoGD7sNpTdUsXdk41TTT1Rbf  
pupPvsc==LA9X

Bu şifreyi çözmek için, bir anahtara ihtiyaç duyarız. Bu anahtar farklı şekillerde olabileceği gibi, bir parola da olabilir.

Parola (İng. password), bir sisteme veya alana girmek veya tanımlanmak için kullanılan sırra verilen isimdir. Örneğin misafirliğe gittiğiniz evin kablosuz ağının parolasını istersiniz, şifresini değil. Ancak yönlendirici ile bilgisayarınız arasındaki iletişim şifreli iletişimdir.

Bu noktada akıllarda temel bir soru oluşuyor: Ha parola demişim ha şifre ne fark eder ki?

Evet; özgür yazılım felsefesi ve kültürü ile tanışmamış olan, hack kültürü ile uzaktan yakından bağlantısı olmayan insanlar için muhtemelen fark etmeyecektir. Ancak özgür yazılım altkültürü içerisinde bu durum böyle değildir.

Dil, iletişimimizin ve kültürümüzün en temel araçlarından biridir. Her altkültür, kendi jargonunu taşır. Jargon, altkültürün üyelerini birbirine bağlayan yegane unsurdur ve üyelerin birbirileriyle aynı noktadan iletişim kurmalarını sağlar. “Şifre değil parola”, “Linux değil GNU/Linux”, “Gizlilik değil mahremiyet” gibi sürekli kullanılan ifadeler, genelde altkültüre dahil olmaya çalışan yeni insanlara işbu jargon nesnelerini kazandırabilmek için bu kadar sık kullanılır. Ayrıca pek çok noktada kavram kargaşasını da engeller.

Örneğin, “Geçen GnuPG ile şifrelediğim dosya için gereken şifreyi açacak şifreyi unutmuşum.” ifadesinin ne kadar kafa karıştırıcı olduğunu fark ettiniz mi? Ancak bu cümle şöyle olsaydı çok daha anlaşılır olacaktı: “Geçen GnuPG ile şifrelediğim dosya için gereken anahtarı açacak parolayı unutmuşum.”

Olması gereken yerde “şifre” yerine “parola” ifadesini kullanmak bir jargon nesnesi olduğu gibi, aynı zamanda dilin doğru ve etkin kullanımına da olanak sağlayacaktır.

Etkinlik öncesinde hazırlanan madde listesi, katılımcılar tarafından Türkçe Vikipedi‘ye kazandırılmaya çalışıldı, listenin etkinlikte tamamlanamayan geri kalan maddelerinin ise Vikiproje Özgür Yazılım için temel oluşturması planlandı. 10 saat süren etkinlikte, katılımcılar ekolojik bir yaşam hedefi için tek kullanımlık ürünler kullanmak yerine kendi bardak ve çatallarını getirdiler.

Etkinlikte;

• 6 yazar olarak çalışıldı.
• 5 madde oluşturuldu, 11 madde düzenlendi.
• 9 görsel (Biri Mustafa Akgül’ün portresi olmak üzere) Wikimedia Commons’a yüklendi.
• Etkinlik bilgi kutusu şablonu oluşturuldu.
• Dört kullanıcı kutusu, bir de Vikimaraton özel şablonu oluşturuldu.
• Toplam 55.7 kB düzenleme yapıldı.
• 53 kaynak eklendi.

Etkinliğin hedeflerinden biri olan seçkin madde oluşturma hedefi ise maalesef tutturulamamıştır.

Etkinlikten bir kare:

Farklı çözünürlükler için Commons

Birkaç ay önce, aslında her şeyin bir özgür yazılım sorunu olduğu argümanını kafamda oluşturmaya başlamıştım. Kasım ayında düzenlenen SeaGL ve SFSCon konferanslarında, özellikle de mülk teknolojilerin müsakeşe ve duygusal ilişkiler yürütmek noktasında çıkardığı sorunlar üzerine konuşma şansı bulabildiğim için kendimi şanslı hissediyorum.

O günden beridir bu konu üzerine düşünüyorum; teknolojiyi insanlarla tanışmak, buluşmak ve insanlara aşık olmak için kullanırken karşılaştığımız özgürlük ihlalleri ve sorunları üzerine. Sevgililer günü ise, bu düşüncelerimi insanlarla paylaşmak için çok iyi bir şans bence.

İnsanlarla tanışmak

Pek çok tanışma sitesi mülk JavaScript’ler çalıştırıyor. JavaScript kodları, web sitelerinin çeşitli özellikler kazanabilmeleri için bilgisayarınızda çalıştırdığı yazılımlardır. Mülk JavaScript’ler, özgür bir sistem kullanmanızı engelleyen bir tuzaktır, ayrıca çeşitli güvenlik riskleri de içerir. Herhangi bir yazılım kötü amaçlı olabilir, ancak mülk JavaScript’ler bunu bir adım öteye taşıyor. Neredeyse tüm JavaScript’ler, siz bir siteye girdiğiniz anda otomatik olarak çalışır, bu da siz farkında bile olmadan sizi hedef haline getirebilir.

Mülk JavaScript, web sitelerini kullanabilmek için elbette tek yol değildir. Bir JavaScript kodu özgür de olabilir; LibreJS projesi, gereksiz veya mülk olan JavaScript’leri engelleyerek, yalnızca özgür ve gerekli olan JavaScript kodlarını çalıştırmanızı sağlar ve bu yolla özgürlüğünüzü korur.

Birçok müsakeşe uygulaması (Örn. Tinder) da mülk yazılımlardır, yalnızca Apple App Store ve Google Play Store’da bulunur. İki uygulama mağazası da mülk yazılım çalıştırmayı zorunlu tutar.

Dışarı çıkmak

Çevrimiçi tanıştığınız kişiyle yüzyüze buluşmak istediğinizde veya birlikte vakit geçirmek istediğinizde, dışarı da çıksanız, evde de otursanız daha fazla mülk yazılım sizi kollarına almak için sırada bekler. Birçok restoran ve otel, rezervasyonlarını mülk yazılımlar çalıştıran web siteleri üzerinden alır. (B)iTaksi veya Scotty gibi taksi uygulamaları da, kullanıcıları ve şoförlerini aynı risklerin altına sokmaktadır. Eğer evinizde romantik bir akşam geçirmeyi planlıyorsanız, yemek veya farklı ihtiyaçlarınızı dışarıdan söylemek istediğinizde Yemeksepeti’nin mülk uygulamaları veya Netflix gibi DRM içeren aktarım servisleri sizi cezbedebilir.

DRM; indirilebilir, çevrimiçi veya aktarılan medya içeriklerinde kullanılan bir tahakküm aracıdır. Satın aldığınız, parasını ödediğiniz medyayı, kendiniz için bile olsa kullanmanızı, araştırmanızı, paylaşmanızı veya geliştirmenizi kısıtlar. Bunun ötesinde, DRM’in pratik zararları şunlar olabilir; bir filmi izlemek için erişilebilirlik araçlarına ihtiyaç duyuyorsanız bunları kullanamayabilirsiniz, sahibi olduğunuz medyaya istediğiniz zaman istediğiniz şekilde erişemeyebilirsiniz; türetimin ve hacklemenin doğasından gelen yaratıcılığınız, bu kısıtlamalardan dolayı yontulabilir. Hepsinden önce, DRM’in beraberinde getirdiği tahakküm mekanizmaları bireysel özgürlüklerinizi ihlal eder.

Ama elbette DRM içermeyen seçenekler de mevcuttur. Film izlemek, müzik dinlemek, birbirinize sokulup kitap okumak istediğinizde; özgürlüklerinizden ödün vermeden kullanabileceğiniz seçenekleriniz de vardır.

Birkaç önemli nokta daha

İnsanların cinsel, romantik, ailevi ve hatta platonik ilişkileri ile ilgili olarak kullandıkları pek çok bilişim teknolojisi vardır. Birbirilerine çiçek gönderirler, hediyeler satın alırlar, birbirileriyle iletişim kurmak için her gün WhatsApp, Facebook Messenger, Instagram veya Snapchat gibi uygulamalar kullanırlar. Bu araçlar mülk yazılımlardır, bu araçları kullanmak özgürlüğümüzü farklı yönlerden kısıtlar.

Birbirimizle mülk yazılımlar üzerinden iletişim kurduğumuzda, aslında güvenmememiz gereken teknolojilere ilişkilerimizin ayrıntılarını, sırlarımızı, özel fotoğraflarımızı teslim etmiş oluruz. Yazılım özgürlüğü, bilişim teknolojileri ile aramızda bir güven oluşturmak için en temel adımlardan birisidir. Yazılımın aslında ne yaptığını bildiğimizde; hem yazılıma ve yazılımı yazan kişiye güvenebilir, hem de yazılımı kullanma, araştırma, paylaşma ve geliştirme özgürlüklerimizi koruyabiliriz.

Yazılım özgürlüğü, hayatımızın her alanında olduğu gibi ilişkilerimiz için de ziyadesiyle önemlidir. İlişkilerimiz içerisinde özgürlüğe önem vererek sadece kendimizin değil, karşımızdaki kişinin özgürlüğüne de saygı duymuş oluruz.

Dipnot: Bu yazının yerelleştirilmesi sürecinde, “dating” kelimesinin Türkçe kullanımı üzerine yoğun tartışmalar yaşandı. Bazı öneriler şunlardı: randevulaşmak, buluşmak, sevişmek, flört etmek… Eğer bu konuda bir yorumunuz varsa lütfen bilgi {güzela} oyd.org.tr adresinden bizimle paylaşın.

Aletler, bizi tanımlayan her şeyin aracıdır. Yaşamımız, üretimimiz, toplumsal yapılanmamız, kültür olarak adlandırdığımız her şey… Hepsi elimizdeki araçların bizi getirdiği noktaların yaratısıdır. Bir antilopu avlamak için sivriltilmiş çubuk ile yörüngeye yerleştirilecek bir uydu arasında insan hüneri açısından hiçbir fark yoktur. Bir şeyin yapılması için gerek ve merak var ise; o şey yapılır. Aracın karmaşıklaşması sadece toplumsal örgütlenmenin ilerlemesi ve insanlığın bilgi birikiminin artmasının bir sonucudur.

Artan örgütlenmenin ve yaşamımıza etki eden üretim biçimlerinin bireyler için giderek artan bir etkisi söz konusudur: Yabancılaşma. Bir çubuğun ucunu sivriltmek için gereken bilgi rahatlıkla aktarılabilecek bir bilgidir ve eylem de bir birey tarafından tekrar edilebilecek kolaylıktadır. Körelen çubuğunuzu tekrar bileyebilir, gerekirse kırılan çubuğunuzun yerine bir yenisini yapabilirsiniz. Fakat modern üretim araçlarının ve yaşam ihtiyaçlarının durumunun çok farklı olduğunu kabul etmek durumundayız.

Bu durum, sadece bu yazıyı okuduğunuz aracın karmaşık yapısından kaynaklanmamaktadır. Bu araçların üreticilerinin; aracın üretimine ve çalışmasına ilişkin sırları paylaşmamasından, keşfedilen yöntemleri engellemeye çalışmasından da kaynaklanmaktadır. Bir bilgisayar karmaşık bir nesne olabilir, ama tüm Dünya gezegeninde bunu bir araya getirebilecek sadece sınırlı sayıda insan yoktur; bahsedilen engeller nedeni ile şu anda bunu gerçekleştirebilecek sınırlı sayıda “şirket” vardır.

Tarihin, insanlar ve nesneler ile ilgili ortaya koyduğu bir diğer kavram ise mülkiyettir. Toplumsal veya bireysel olsun, üretim araçları bir aitlik ile birlikte gelir. Bu aitlik, hukukun tanımlandığı ilk günden beri belirli hakları da beraberinde getirir; kullanma, yararlanma ve semerelerinden faydalanma hakları. Şayet “sahip” olduğunuz bir şeyi dilediğiniz gibi kullanamıyor, istediğiniz gibi değiştiremiyor, bozulduğunda tamir edemiyorsanız o şeye; sivriltilmiş bir çubuktan daha az sahip olduğunuz gerçeğini de kabullenmeniz gerekir.

Özgürlük bir bütün olarak gelir. Bir “şey”, bir kısım özgür bir kısım esir olamaz. Söz konusu haklar, şimdiye kadar sahip olduğumuz şeylerin o kadar ayrılmaz bir parçasıydı ki üzerine düşünmek bile yersiz kalmaktaydı. Fakat hayatımızın parçası ve hatta bazı durumlarda kendisi olan araçlarla aramıza giren onlarca engel, sadece araçları kullanma şeklimizi değil artık kültürümüzü ve kimliğimizi de şekillendirmektedir.

Yazılım özgürlüğü; donanımın tanınmadığı, tamir hakkının elden alındığı, kullanımının kısıtlandığı ve hukukun bireylere karşı silaha dönüştüğü bir ortamda var olamaz. Özgür donanım, aynı özgür yazılım gibi hayatımızın önemli ve ayrılmaz bir mücadelesidir. Yazılımın koştuğu donanımın özgürlüğü, iki kavramın da amacı için zorunludur.

Özgür yazılım ile özgür donanımın yakın zamanlarda ortaya çıkması ve her ikisinin de 80’lerin sonu itibari ile konu olması tesadüf değildir. Keza; mülkiyete ilişkin kısıtlama uğraşları bilişim teknolojilerinin gelişimi ile imkan kazanmış, donanımlara erişim kısıtı yazılımlardan başlamış ve hala yazılımın özgürlüğü donanım özgürlüğünün öncülü durumdadır. Bu bakımdan 1983’te Richard M. Stallman’ın sorun yaşadığı Xerox 9700 yazıcı ile başlayan özgür yazılım hareketi sadece bir yazılım problemi değil, aynı zamanda bir donanım problemi olarak da değerlendirilmelidir.

Bilgisayarların kişisel kullanımı, 90’lara kadar çoğunlukla hobi kullanıcılarının garajlarında kalmış durumdaydı. Ev bilgisayarlarının patlama yaşadığı dönemde cihazlarında fiziksel değişiklikler yapanlar ve bunları arkadaşlarıyla paylaşan hackerlar ve onların oluşturduğu topluluklar; donanım tasarım ve protokollerinin giderek özgürlüğünü yitirmesi ile hack, tamir, değişiklik ve tekrardan oluşturma haklarından mahrum bırakıldılar.

1956’da IBM’in, ABD’nin anti-tröst yasaları kapsamında, kullanılmış donanım satışına ve bağımsız tamire izin vermeye zorlanması bilişim çağının ilk donanım özgürlüğü zaferi olarak adlandırılabilir. Taşıtların aksamlarının da giderek bilgisayarlarla donanması ile motorlu taşıt sektörü de IBM’in yolundan giderek, bu araçların tamirlerini yetkisiz(!) kişilerden sınırlama çabasına girişmiş ve bu kavga en yüksek noktası ile hala ABD’deki çiftçiler tarafından traktörleri için sürdürülmektedir. ^{1 2}

Günümüzde konuya bilişim ile ilgili örnek bulmak çok kolay olsa da, muhtemelen beyaz bir hapishaneyi andıran “ekosistemi” ³ ile Apple şirketinden daha iyisi bulunmaz. Yazılım özgürlüğünden bahsedilemeyeceği gibi Apple, donanımlarının tamir edilmesine, yapıştırıcılar, özel vidalama araçları gibi fiziki engeller ile elinden geldiğince engel olmaya çalışmaktadır. Bunun kullanıcılarının refahı ile açıklanması ise, Apple’ın eski model iPhone’ların kapanmasını engellemek için yazılım güncellemesi ile batarya kapasitesini sınırlandırması gerçeği karşısında erimektedir. ⁴

Özgür donanım ise giderek güçlenmekte ve geleceğin özgürlükte olduğunu küçük ama önemli örneklerle ortaya koymaktadır.

Özgür donanımın zaferine en basit iki örnek Arduino ve RepRap projeleridir. Arduino projesi, ilk günden itibaren donanım tasarımlarını ve yazılımlarını özgürleştirerek hack kültürüne ve özgürlük mücadelesine çok büyük katkıda bulundu. Bugün Arduino’nun sayısız çatallaması ve sınırsız hack kabiliyeti sayesinde, 3 yaşından başlayarak herkes elektronik programlamaya girişebiliyor. Bu bağlamda çıkan pek çok çalışma, hayatımızın içerisinde yer edinmiş durumda.

Yirmi birinci yüzyılı sarsan bir diğer özgür donanım projesi ise RepRap projesidir. 2005 yılında başlayan RepRap projesi, o zamana kadar sadece pahalı arge* laboratuvarlarında görülebilen üç boyutlu yazdırma teknolojisini özgürleştirmek için yola koyuldu. RepRap projesinin en önemli özelliklerinden biri ise, kendi parçalarının bazılarını kendi başına üretebilmesiydi. Dolayısıyla bir RepRap yazıcı imal edildikten sonra, bu üretim özgürlüğü dağıtılabilecekti. Ancak 2009 yılına kadar yaygınlık kazanamadı, çünkü önünde çok önemli bir engel vardı: Patentler.

2009 yılında RepRap’ın dayandığı üç boyutlu yazdırma teknolojilerinin patentlerinin süresi doldu ve RepRap, birçok çatallama ve geliştirme ile birlikte yaygınlık kazandı. Bugün yaygın olarak kullanılan üç boyutlu yazıcıların hemen hemen hepsi RepRap’a dayanmaktadır. RepRap, patent sisteminin özgürlüğümüzü nasıl kısıtladığını ve neden kültürümüzü ilerletmek yerine yerinde saydırdığını göstermesi açısından da çok önemli bir örnektir. Özgür donanım bize bunu sağlar: Var olan teknolojileri kendi ihtiyaçlarımıza istediğimiz gibi uyarlayabilmemizi ve eğer varsa kendi imkanlarımızla özgürce üretebilmemizi.

Özgür donanım bize ne sağlıyor?

Özgür yazılım ile insanlık olarak dijitale geçirebildiğimiz bilgilerimizi, özgür donanımlar ile hür olarak hayatımıza taşımamızı sağlıyor. Evimizde sıfırdan bir üç boyutlu yazıcı yapmak, kütüphanemizdeki kitapları otomatik bir şekilde tarayıp bilgisayara aktaran sistemler kurmak ya da çok basit bir şekilde, bir cumartesi günü evimiz için kartlı giriş sistemi yapabilmek, ürettiğimiz üç boyutlu yazıcı ile engelli bireyler için protez imal etmek… Bunlar özgür donanımın bize sağladığı şeylerdir, temel haklarımızdır.

*Arge kelimesi başlangıçta bir kısaltma (araştırma-geliştirme) olarak var olmuş olsa da, biz artık kendisini dile yerleşmiş bir kelime olarak görüyor, bu yüzden herhangi bir kelime gibi yazmayı tercih ediyoruz.

Doğrusunu söylemek gerekirse özgür yazılım, özel mülk yazılımlardan daha önceden vardı.

Eskiden bilgisayarlar, delikli kartlar ile programlanıyordu. Delikli kartlar, “At yarışı kuponu” benzeri üzerinde delinecek noktalar olan kartondan kartlardı. Delinen her nokta mantıksal “1” delinmeyen kısımlar ise mantıksal “0” anlamına geliyordu. Ayrıca kartın üzerinde hangi deliğin ne anlama geldiğini gösteren bir tablo da mevcuttu (aynı ÖSYM optik formlarındaki gibi). Dolayısıyla yazılımın kendisi aslında o kart olduğundan, karta bakan herhangi biri yazılımın nasıl çalıştığını anlayabilmekte ve “kaynak koduna” erişebilmekteydi. Bu yüzden, yapılan bir yazılım her koşulda özgürdü. Yazılıma baktığınızda nasıl çalıştığını anlayabiliyor, onu değiştirebiliyor veya yeni bir karta kolayca delikleri geçirip onu kopyalayabiliyordunuz. Ayrıca yazılımı değiştirip dağıtmanızda da hiçbir engel yoktu elbette.

Ardından geçen birçok yılın ardından, teknoloji ilerlemiş ve C dili ortaya çıkmıştı. Ayrıca bilgisayarlar birkaç “0 veya 1” ile değil, yüz binlerle ifade edilen “0 veya 1” lerle çalışır hale gelmişti. Ayrıca yazdığınız bir C kodu, derleme adı verilen bir işlemden geçiriliyor ve bu işlemin sonucunda 0-1’lere yani makina diline dönüşüyordu. Bu işlemin ise geri döndürülmesi çok zordu. Dolayısıyla derlenmiş bir C programının yanında kaynak kodu verilmez ise ilgili yazılımın nasıl çalıştığını anlamak veya onu değiştirmeye çalışmak imkansız hale gelmişti. Yazılım geliştiricileri de artık yazılımları birer meta olarak görmekteydi. Yazılımların yalnızca çalıştırılabilir “binary” dosyaları, birçok kısıtlama ile birlikte kullanıcıya veriliyordu. Yazılımlar üzerinde çalışmak, değişiklik yapmak yazılım lisanslarına göre suçtu.

MIT’de ise, 70’lerden o zamana kadar devam eden hacker kültürü bir nebze sekteye uğramıştı. MIT AI laboratuvarında çalışan hacker’ların önemli bir kısmı yazılım firmaları için çalışmaya başlamıştı.

Bir gün, MIT AI laboratuvarındaki hackerlardan biri olan Richard M. Stallman, orada bulunan bir Xerox yazıcının kağıt sıkıştırdığını fark etti ve Xerox ile iletişime geçti. Xerox’a hatayı kendinin çözebileceğini, ancak yazıcıda çalışan yazılımın kaynak koduna ihtiyaç duyduğunu belirtti. Xerox, bu yazılımın kendilerine ait olduğunu söyleyip, Stallman’ın talebini reddetti.

Bu olay, Stallman’ın kafasında bir fikir oluşturmuştu: Özgür yazılım.

İlk duyuru

Bahsedilen dönemde, bilgisayarların büyük çoğunluğu UNIX adı verilen bir işletim sistemini çalıştırmaktaydı. UNIX işletim sistemi de, Amerikan telekomünikasyon şirketi olan AT&T’nin mülküydü. Fahiş lisans ücretleri altında dağıtıldığı için çoğu bir kişinin UNIX’e erişimi yoktu. UNIX, yüksek oranda ancak büyük kurumların bilgisayarlarında kullanılabiliyordu.

27 Kasım 1983’te Richard M. Stallman, UNIX’in Usenet haber gruplarına Free Unix! başlıklı bir duyuru gönderdi. Bu duyuru ile dünya ilk defa özgür yazılım kavramıyla tanışıyordu.

Richard M. Stallman, dönemin popüler özel mülk işletim sistemi UNIX ile birebir uyumlu bir işletim sistemi geliştirmeye başladı. Bu işletim sisteminin adı ise GNU idi. GNU, özgür olarak dağıtılacaktı.

Özgür yazılım nedir?

Bir yazılımın özgür yazılım olabilmesi için sağlaması gereken dört temel özgürlük vardır.

0. Yazılımı herhangi bir amaç için herhangi bir koşulda çalıştırma özgürlüğü. (Kullan)
1. Yazılımın nasıl çalıştığını anlama ve onu değiştirme özgürlüğü. (Araştır)
2. Yazılımı kopyalama ve dağıtma özgürlüğü. (Paylaş)
3. Yazılımın değiştirilmiş ve geliştirilmiş kopyalarını dağıtma özgürlüğü. (Geliştir)

Bu dört özgürlüğün tamamını sağlayan yazılımlar, özgür yazılımlardır.

Özgürlük, para ile ilişkili değildir. Özgür yazılım, “ticari olmayan yazılım” veya “ücretsiz yazılım” anlamına gelmez. Özgür yazılımlar ticari amaçlarla kullanılabilir, ayrıca kopyaları ücret karşılığında satılabilir. Yazılımı nasıl edindiğiniz bu konuda hiçbir şey değiştirmez, satın aldığınız bir özgür yazılımı ücretsiz veya ücretli olarak dağıtabilirsiniz.

Özgür bir yazılım, kopyalarını edinen tüm kullanıcılara dört temel özgürlüğü sağlamalıdır. “Kübalılar ve Kuzey Koreliler bu yazılımı kullanamaz”, “bu yazılım yalnızca araştırma amaçlı kullanılabilir”, “bu yazılımı yalnızca geliştiricisine yıllık 2000 Türk lirası öderseniz kullanılabilir” gibi durumlar içeren yazılımlar özgür değildir.

Özgür Yazılım Derneği olarak yaptığımız kuruluş ve örgütlenme çalışmaları ilk meyvelerini vermeye başladı. Derneğimizin web sitesi ihtiyacı bir süredir çözmeye çalıştığımız bir konuydu. Sıfırdan tasarım yapmakla uğraştık, çeşitli şablonlar denedik ancak istediğimiz noktaya gelemedik. Ta ki bu web sitesini oluşturana kadar.

R programlayan dostlarımız, web sitesine girdiklerinde Tidyverse’in web sitesi ile benzerliğini fark edecektir. Akıllarda oluşan ilk soru neden Tidyverse’ün web sitesini “çaldığımız” veya “bir web sitesi bile oturup yapamamışlar” gibi ifadeler olacaktır şüphesiz. Bu sorulara bir açıklık getirelim.

Tidyverse’ün web sitesine baktığımızda ilk aklımıza gelen bize ne kadar da uygun bir site olduğuydu. Tasarımı uysa da, sitenin çok fazla bize göre gereksiz veya hantal kısmı vardı. Onur Çelik ile el ele verip siteyi şu anki haline dönüştürdük. Peki neden sıfırdan “özgün” bir şey yapmak yerine bu siteyi dönüştürdük?

Web sitesine baktığımızda, lisansının Creative Commons BY-SA 4.0 olduğunu gördük. Web sitesi özgür yazılımdı, dolayısla Tidyverse’ün geliştiricileri bize kullanma, araştırma, paylaşma ve geliştirme özgürlüğünü vermişti zaten. Amerika’yı yeniden keşfetmeye gerek yok elbette, web sitesini kendi ihtiyaçlarımıza ve isteklerimize göre değiştirip kullanabilirdik.

Bu iki açıdan bizim için önemliydi: Birincisi, boşa emek harcamak yerine zaten var olan birikimi kullanmak; ikincisi ise özgür yazılım kültürünü anlatacak çok temel bir örnek oluşturmak. Çünkü özgür yazılım kültürünün temeli, paylaşma ve türetmeye dayanır. Bildiğimiz birçok özgür yazılım, başka özgür yazılımlar üzerinde yükselir, hatta bazı özel mülk yazılımlar bile. Maalesef ki içinde yaşadığımız toplumda, toplum normlarına göre özgün olmayan üretimler veya türetimler değer görmemekte, hatta toplum nezdinde aşağı görülmektedir. Bu özgünlük sevdası maalesef ki her türlü alanda bize yalnızca prangalar vuruyor. İnsanlığın ortak birikiminden faydalanmadan herhangi bir çıktı üretebilmek mümkün müdür?

Sitemiz hala geliştiriliyor, önümüzdeki birkaç ay muhtemelen ufak tefek eklemeler çıkarmalarla rayına oturmuş olacaktır. Gördüğünüz bir sorun olursa, bilgi {güzela} oyd.org.tr adresinden bize bildirmeyi unutmayın.

Sevgilerle,
Özcan Oğuz